B2

İtalyancada fare ile ettirgen yapı

Fare Causativo

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada fare + mastar, bir işi başkasına yaptırmayı veya birinin bir şey yapmasına neden olmayı anlatır: Faccio riparare la macchina. — “Arabayı tamir ettiriyorum.” Mastar, fiilin riparare “tamir etmek” gibi kişi ve zaman belirtmeyen biçimidir. Kısa nesne zamirleri normalde çekimli fare fiilinin önüne gelir: Mi ha fatto aspettare un'ora. — “Beni bir saat bekletti.” İşi yapan kişinin nasıl belirtileceği ise ikinci fiilin ayrıca bir nesne alıp almamasına bağlıdır.

Genel bakış

Türkçede “yapmak” ile “yaptırmak”, “beklemek” ile “bekletmek” arasındaki farkı çoğunlukla fiile ek getirerek kurarız. İtalyancada benzer bir anlam için ayrı bir fiil kullanılır: fare. Bu kullanımda fare, her zaman kendi başına “yapmak” diye çevrilmez; yanındaki fiille birlikte düşünülür. Faccio lavare il tappeto cümlesinin doğal karşılığı “Halıyı yıkatıyorum”dur; halıyı yıkayan kişinin ben olduğumu söylemez.

B2 düzeyinde ele alınan bu yapı, yalnızca emir vermek veya zorlamak için kullanılmaz. Kuaförde saç kestirirken, bir belgeyi imzalatırken, bir arkadaşınıza fotoğraf gösterirken ya da bir şeyin sizi güldürdüğünü söylerken de karşınıza çıkar. Aynı dil bilgisi yapısı bağlama göre “yaptırmak”, “ettirmek”, “sağlamak” veya “neden olmak” anlamı taşır.

Türkçe bilenler için temel düşünce tanıdıktır; asıl dikkat isteyen nokta, cümledeki kişilerin görevleridir. İşi başlatan kişi, işi gerçekten yapan kişi ve işlemden etkilenen kişi ya da şey birbirinden ayrılmalıdır. Özellikle “Onu beklettim” ile “Ona mektubu okuttum” arasındaki Türkçe farkı hatırlamak, İtalyancadaki zamir seçimini anlamayı kolaylaştırır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Kişi ve zaman fare üzerinde gösterilir

Temel kalıp çekimli fare + mastar biçimindedir. Çekim, fiilin kiminle ve hangi zamanla kullanıldığını gösteren değişikliktir. İkinci fiil, işi yapan kişi kim olursa olsun mastar olarak kalır.

İşlev İtalyanca Türkçe
İşi başkasına yaptırma Faccio controllare i freni. Frenleri kontrol ettiriyorum.
Birini bir eyleme yöneltme Faccio entrare i clienti. Müşterileri içeri alıyorum.
Bir sonuca neden olma Il rumore fa tremare i vetri. Gürültü camları titretiyor.

Fare fiilinin şimdiki zamanda bütün kişi biçimleri şöyledir. Türkçedeki karşılık, kullanım bağlamına göre değişebilir; burada aynı işi farklı kişilerin yaptırması gösteriliyor.

Kişi İtalyanca Türkçe
Ben Io faccio riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyorum.
Sen Tu fai riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyorsun.
O Lui/Lei fa riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyor.
Biz Noi facciamo riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyoruz.
Siz Voi fate riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyorsunuz.
Onlar Loro fanno riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyorlar.

İtalyancada io, tu gibi özne zamirleri, yani cümlenin kim hakkında olduğunu belirten kelimeler, çoğunlukla söylenmez. Bu nedenle günlük kullanımda Faccio riparare la macchina yeterlidir.

Başka zamanlarda da yalnızca fare değişir:

  • Ho fatto riparare la macchina. — Arabayı tamir ettirdim.
  • Facevo riparare la macchina sempre nella stessa officina. — Arabayı hep aynı tamirhanede tamir ettirirdim.
  • Farò riparare la macchina domani. — Arabayı yarın tamir ettireceğim.
  • Farei controllare i freni prima di partire. — Yola çıkmadan önce frenleri kontrol ettirirdim.

Son örnekteki farei, bir öneri sunarken de kullanılabilir: “Ben olsam kontrol ettirirdim.”

2. İşi yapan kişi belirtilmek zorunda değildir

Faccio riparare la macchina cümlesinde bir tamirci olduğu anlaşılır, ancak kim olduğu söylenmez. Türkçede “Arabayı tamir ettiriyorum” derken de aynı ayrıntıyı vermeyebiliriz.

İşi yapanı belirtmeden önce ikinci fiile bakın. Doğrudan nesne, eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şeydir; örneğin “mektubu okumak” sözünde mektup bu görevde bulunur. İtalyancada bu unsur çoğunlukla önünde a veya da gibi bir edat olmadan kullanılır. Edat, bir kelimenin diğer kelimelerle ilişkisini kuran a, da, con gibi kısa sözcüklere verilen addır.

3. İkinci fiilin ayrı bir nesnesi yoksa

Aspettare “beklemek”, ridere “gülmek”, entrare “girmek” gibi fiiller bu örneklerde ayrıca bir doğrudan nesne almaz. Bu durumda işi yapan kişi, bütün ettirgen yapının doğrudan nesnesi olur:

  • Faccio aspettare Marco. — Marco'yu bekletiyorum.
  • Faccio ridere i bambini. — Çocukları güldürüyorum.
  • Faccio entrare Giulia. — Giulia'yı içeri alıyorum.

Kişinin yerine zamir, yani adını tekrar etmeden onu temsil eden bir kelime kullanıldığında, üçüncü kişide lo, la, li, le seçilir:

  • Lo faccio aspettare. — Onu bekletiyorum. Burada söz konusu kişi erkektir.
  • La faccio entrare. — Onu içeri alıyorum. Burada söz konusu kişi kadındır.
  • Li faccio ridere. — Onları güldürüyorum. Burada erkeklerden veya karma bir gruptan söz edilir.

Türkçede “o” zamiri cinsiyet belirtmediği için İtalyancadaki bu seçimi ayrıca takip etmek gerekir.

4. İkinci fiilin ayrıca bir doğrudan nesnesi varsa

Şimdi “mektubu okumak” gibi iki katılımcılı bir işe bakalım:

Faccio leggere la lettera a Marco. — Mektubu Marco'ya okutuyorum.

Burada la lettera, okunan şeydir; doğrudan nesne olarak kalır. Okuyan kişi a Marco ile belirtilir. Bu görev dolaylı nesne olarak adlandırılır; burada, eylemi gerçekleştirmesi sağlanan kişiyi a aracılığıyla gösterir. Başka bir deyişle, bu örnekte dolaylı nesne olan şey mektup değil, okuyan kişidir.

Marco yerine zamir kullanalım:

Gli faccio leggere la lettera. — Ona mektubu okutuyorum.

Gli, burada erkek bir kişi için “ona” anlamındadır. Kadın bir kişi için le kullanılır: Le faccio leggere la lettera. — “Ona mektubu okutuyorum.”

Şu karşılaştırma özellikle önemlidir:

İtalyanca Türkçe Ayrım
Lo faccio leggere. Onu okutuyorum; okumasını sağlıyorum. Ayrı bir okunan nesne belirtilmiyor; kişi doğrudan nesne zamiriyle gösteriliyor.
Gli faccio leggere il contratto. Ona sözleşmeyi okutuyorum. Sözleşme doğrudan nesne; okuyan kişi dolaylı nesne.
La faccio aspettare. Onu bekletiyorum. Bekleyen kadın kişi doğrudan nesne.
Le faccio aspettare il direttore. Müdürü beklemesini sağlıyorum. Beklenen kişi müdür; bekleyen kadın kişi dolaylı nesne.

Son iki cümlede la ve le farkı rastgele değildir. İkinci fiilin kendi nesnesi olup olmadığı, kişiyi gösteren zamiri değiştirir. Türkçedeki hâl ekleri, yani kelimenin cümledeki görevini gösteren “-ı” ve “-a” gibi ekler, bu farkı kavramada yardımcı olabilir; yine de her cümleyi kelime kelime eşleştirmek güvenilir değildir.

5. Zamirler nereye gelir?

Kısa nesne zamirleri normalde çekimli fare önüne yerleşir:

  • Mi fai ridere. — Beni güldürüyorsun.
  • Non lo faccio entrare. — Onu içeri almıyorum.
  • Gli ho fatto vedere la città. — Ona şehri gösterdim.

Son örnekte zamir, yalnızca fatto önüne değil, bütün birleşik fiil grubunun önüne gelir. Gli faccio vedere la città, çoğu bağlamda “Ona şehri gezdiriyorum/gösteriyorum” demektir. Geleceğe ilişkin bir plan konuşuluyorsa “Ona şehri göstereceğim” diye de çevrilebilir; faccio biçiminin kendisi şimdiki zamandır.

İki zamir birleşirse dolaylı nesneyi gösteren zamir önce gelir ve bazı biçimler değişir:

  • Faccio vedere il documento a Marco. — Belgeyi Marco'ya gösteriyorum.
  • Gli faccio vedere il documento. — Ona belgeyi gösteriyorum.
  • Glielo faccio vedere. — Onu ona gösteriyorum.

Buradaki glielo, gli + lo birleşimidir. Aynı birleşik biçim, kadın bir alıcı için de kullanılabilir; kimin kastedildiği bağlamdan anlaşılır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde hizmet alma, birine iş yaptırma ve istemeden bir sonuca yol açma anlamlarını karşılaştırın.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Faccio riparare la macchina. Arabayı tamir ettiriyorum. Tamiri yapan kişi belirtilmiyor.
Mi ha fatto aspettare un'ora. Beni bir saat bekletti. Bekleyen kişi konuşan kişi.
Gli faccio vedere la città. Ona şehri gösteriyorum. Görmesi sağlanan kişi dolaylı nesne.
Fa ridere tutti. Herkesi güldürüyor. Bir tepkiye neden olma.
Faccio controllare la caldaia ogni anno. Kombiyi her yıl kontrol ettiriyorum. Düzenli alınan hizmet.
La professoressa fa leggere il testo agli studenti. Öğretmen metni öğrencilere okutuyor. Okunan şey ve okuyan kişiler birlikte belirtiliyor.
Il medico mi ha fatto togliere la giacca. Doktor ceketimi çıkarmamı istedi. Türkçede bağlama uygun, doğal karşılık.
Questa notizia mi ha fatto cambiare idea. Bu haber fikrimi değiştirmeme neden oldu. İşi başlatan unsur bir insan değil.
Abbiamo fatto portare il divano al piano di sopra. Kanepeyi üst kata taşıttık. Taşıyan kişi belirtilmiyor.
Ho fatto tradurre il certificato da una traduttrice. Belgeyi bir kadın çevirmene tercüme ettirdim. İşi yapan kişi da ile veriliyor.
Ti faccio sapere appena ho una risposta. Bir cevap alır almaz sana haber veririm. Sık kullanılan haber verme kalıbı.
Non farmi perdere tempo! Bana zaman kaybettirme! Olumsuz emir; zamir mastara eklenmiş.
Mi faccio tagliare i capelli domani. Yarın saçımı kestireceğim. Konuşan kişi kendisi için hizmet alıyor.
Il rumore ci ha fatto svegliare. Gürültü bizi uyandırdı. İstemeden ortaya çıkan sonuç.

Sık yapılan hatalar

1. Mastarı kişiyle birlikte çekmek

  • Yanlış: Faccio Marco legge il contratto.
  • Doğru: Faccio leggere il contratto a Marco. — Sözleşmeyi Marco'ya okutuyorum.
  • Neden? Bu yapıda zaman ve kişi fare üzerindedir. İkinci fiil legge değil, leggere olur. İşi yapan kişi de uygun biçimde belirtilmelidir.

2. Her işi yapana otomatik olarak a eklemek

  • Yanlış: Faccio entrare a Marco.
  • Doğru: Faccio entrare Marco. — Marco'yu içeri alıyorum.
  • Neden? Bu kullanımda entrare ayrıca bir doğrudan nesne almaz. Marco doğrudan nesne gibi bağlanır; önüne a konmaz.

3. Ayrı bir nesne varken yanlış kişi zamirini seçmek

  • Yanlış: Lo faccio leggere il contratto. — “Ona sözleşmeyi okutuyorum” anlamında.
  • Doğru: Gli faccio leggere il contratto. — Ona sözleşmeyi okutuyorum.
  • Neden? Il contratto zaten doğrudan nesnedir. Okuyan erkek kişi için burada gli gerekir. Lo faccio leggere tek başına başka bir bağlamda doğrudur; sorun, onu bu cümleye aynen taşımaktır.

4. Kısa zamiri ikinci fiile eklemek

  • Yanlış: Faccio aspettarlo. — “Onu bekletiyorum” anlamında.
  • Doğru: Lo faccio aspettare. — Onu bekletiyorum.
  • Neden? Ettirgen yapının kısa nesne zamiri, sıradan çekimli cümlede fare önüne gelir. Mastar ve emir biçimlerindeki eklenme düzeni aşağıda ayrıca açıklanıyor.

5. Türkçedeki ettirgen anlamı yalnızca ikinci fiille vermek

  • Yanlış karşılık: Riparo la macchina. — “Arabayı tamir ettiriyorum” demek için.
  • Doğru: Faccio riparare la macchina. — Arabayı tamir ettiriyorum.
  • Neden? Riparo la macchina, “Arabayı tamir ediyorum” demektir. İşi kendiniz yapmakla başkasına yaptırmak arasındaki farkı fare kurar.

Kullanım notları

Yaptırmak her zaman zorlamak değildir

Il capo mi ha fatto lavorare fino a tardi — “Patron beni geç saate kadar çalıştırdı” cümlesi baskı hissi verebilir. Buna karşılık Ho fatto stampare gli inviti — “Davetiyeleri bastırdım” sıradan bir hizmet alımını anlatır. Zorlama anlamı yapıdan tek başına çıkmaz; kişiler, durum ve kullanılan fiil belirleyicidir.

Aynı nedenle her örneği Türkçeye “zorladı” diye çevirmeyin. La sua risposta mi ha fatto sorridere — “Verdiği cevap beni gülümsetti” cümlesinde bir zorlama yoktur. Mi ha fatto capire il problema ise “Sorunu anlamamı sağladı” demektir.

Günlük ve resmî dilde kullanımı

Fare ile ettirgen yapı hem konuşmada hem yazıda yaygındır. Far vedere “göstermek” ve far sapere “haber vermek” özellikle sık duyulur. Far, fare mastarının son ünlüsü düşmüş biçimidir; ayrı bir fiil değildir. Vorrei far controllare questo documento — “Bu belgeyi kontrol ettirmek istiyorum” kibar bir hizmet talebi olarak kullanılabilir.

Doğrudan bir kişiye hitap ederken, cümlenin dil bilgisi bakımından doğru olması onu otomatik olarak nazik yapmaz. Ti faccio rifare tutto — “Sana her şeyi yeniden yaptıracağım” oldukça buyurgan duyulabilir. Rica etmek istiyorsanız Potresti rifarlo? — “Yeniden yapabilir misin?” daha uygun olabilir.

Fare ile lasciare farkı

Fare, bir eylemi ortaya çıkarma veya yaptırma yönünü öne çıkarır. Lasciare ise çoğunlukla izin verme ya da engel olmama anlamındadır:

  • Faccio uscire i bambini. — Çocukları dışarı çıkarıyorum.
  • Lascio uscire i bambini. — Çocukların dışarı çıkmasına izin veriyorum.

Gerçek hayatta bazı durumlar birbirine yaklaşabilir. Yine de “yaptırmak” ile “yapmasına izin vermek” ayrımı, bu iki yapıyı öğrenmek için iyi bir başlangıçtır.

İleri kullanım ve incelikler

İşi yapanı da ile belirtmek

İkinci fiil bir doğrudan nesne aldığında, işi yapan kişi a dışında da ile de belirtilebilir:

  • Ho fatto controllare il contratto a un avvocato. — Sözleşmeyi bir avukata kontrol ettirdim.
  • Ho fatto controllare il contratto da un avvocato. — Sözleşmeyi bir avukata kontrol ettirdim.

Da, işi gerçekleştiren kişiyi özellikle belirginleştirebilir; a ise kişiyi işi üstlenen kişi olarak sunabilir. Pek çok bağlamda doğal Türkçe karşılıkları aynıdır. Aralarında her durumda geçerli, kesin bir “istekli kişi/zorlanan kişi” ayrımı aramayın.

Da her fiilde a yerine serbestçe kullanılamaz. Önce temel nesne düzenini öğrenmek, sonra duyduğunuz örneklerde hangi seçimin yapıldığını izlemek daha güvenlidir.

Kendisi için bir iş yaptırmak

Mi faccio tagliare i capelli — “Saçımı kestiriyorum” cümlesindeki mi, konuşanın bu hizmeti kendi üzerinde yaptırdığını gösterir. İşi yapan kişi konuşan değildir; saçı kesen kuafördür.

Benzer şekilde:

  • Mi faccio misurare la pressione. — Tansiyonumu ölçtürüyorum.
  • Si fa portare la spesa a casa. — Alışverişini evine getirtiyor.

Vücut bölümleriyle İtalyancada sıkça iyelik sözcüğü yerine bu zamir ve belirli tanımlık kullanılır. Tanımlık, adın önünde duran il, la, i gibi küçük kelimedir: i capelli bu cümlede Türkçeye “saçım” diye aktarılır; ayrıca i miei capelli demek gerekmez.

Bu tür dönüşlü kullanımda, yani kişinin kendisiyle ilgili bir eylemi anlattığı yapıda, birleşik geçmiş zamanda essere kullanılır:

  • Mi sono fatto tagliare i capelli. — Saçımı kestirdim. Konuşan erkek.
  • Mi sono fatta tagliare i capelli. — Saçımı kestirdim. Konuşan kadın.

Burada fatto/fatta konuşan kişinin cinsiyetine uyar. Normal, dönüşlü olmayan ettirgen yapıda ise avere kullanılır: Ho fatto tagliare i capelli a mio figlio. — “Oğlumun saçını kestirdim.”

Geçmiş zamanda nesne uyumu

Fatto, fare fiilinin geçmiş zaman ortacıdır; yani ho fatto gibi birleşik zamanlarda kullanılan biçimidir. İkinci fiilin ayrıca kendi geçmiş biçimine geçmesi gerekmez: Ho fatto riparare, “tamir ettirdim” demektir; riparare mastar olarak kalır.

Öne gelen doğrudan nesne zamirleri lo, la, li, le, standart kullanımda fatto biçiminin uyumunu etkiler:

  • Marco? L'ho fatto entrare. — Marco mu? Onu içeri aldım.
  • Giulia? L'ho fatta entrare. — Giulia mı? Onu içeri aldım.
  • Le ragazze? Le ho fatte entrare. — Kızlar mı? Onları içeri aldım.

Buna karşılık gli ve dolaylı nesne olan le bu tür bir uyum oluşturmaz: Le ho fatto leggere il contratto — “Ona sözleşmeyi okuttum.” Aynı le biçiminin hem “onları” hem de “ona” olabilmesi nedeniyle yalnızca kelimenin görünüşüne değil, cümledeki görevine bakın.

Emir, mastar ve başka fiillerle birleşme

Olumlu, samimi tekil emirde kısa zamir fare biçimine eklenir:

  • Fammi vedere! — Göster bakayım!
  • Fallo entrare! — Onu içeri al!
  • Faglielo vedere! — Onu ona göster!

Tekil olumsuz emirde iki yerleşim de mümkündür: Non farmi aspettare! ve Non mi fare aspettare! — “Beni bekletme!” İlkinde zamir, sondaki -e düşmüş fare mastarına eklenir.

Dovere “zorunda olmak” veya potere “yapabilmek” gibi bir fiil yapının önüne geldiğinde, zamir bütün grubun önüne gelebilir ya da mastar olan fare fiiline eklenebilir:

  • Lo devo far riparare. — Onu tamir ettirmem gerekiyor.
  • Devo farlo riparare. — Onu tamir ettirmem gerekiyor.

Bu örnekler, “zamir daima cümlenin başında olur” diye ezberlememek gerektiğini gösterir. Asıl nokta, ettirgen yapının zamirini rastgele ikinci mastara taşımamaktır.

Olumsuzluğun neyi kapsadığı

Non faccio lavorare Luca la domenica — “Luca'yı pazar günleri çalıştırmıyorum” cümlesinde olumsuzluk fare önündedir. Bu ifade, Luca'nın pazar günleri kendi isteğiyle hiç çalışmadığını söylemez; onu çalıştıranın ben olmadığımı anlatır. Türkçede de “çalışmıyor” ile “çalıştırmıyorum” aynı şey değildir. Çeviri yaparken bu iki anlamı birleştirmemek önemlidir.

Çalışma önerileri

  1. Üç görevi ayrı ayrı bulun. Her örnekte “İşi kim başlatıyor?”, “İşi kim yapıyor?”, “İşlem hangi kişi ya da şey üzerinde gerçekleşiyor?” sorularını cevaplayın. Faccio leggere il testo a Giulia cümlesinde yanıtlar sırasıyla “ben, Giulia, metin”dir. Sonra cümleyi Le faccio leggere il testo biçimine dönüştürün.
  2. Türkçedeki ek değişimini İtalyancadaki zamirle eşleştirin. “Onu okutuyorum; okumasını sağlıyorum” için Lo faccio leggere, “Ona metni okutuyorum” için Gli faccio leggere il testo yazın. İlkinde okunan şey belirtilmez; ikincisinde metin açıkça yer alır. Ardından kadın bir kişiyle la/le ayrımını çalışın.
  3. Kendi hayatınızdan kısa bir hizmet listesi hazırlayın. Saç kestirmek, belge çevirtmek ve cihaz tamir ettirmek gibi üç işi seçin. Her biri için bugün, dün ve yarın ne yaptığınızı söyleyin: Faccio controllare il computer — “Bilgisayarı kontrol ettiriyorum”; Ho fatto controllare il computer — “Bilgisayarı kontrol ettirdim”; Farò controllare il computer — “Bilgisayarı kontrol ettireceğim.” İkinci fiilin değişmeden kaldığını sesli okuyarak fark edin.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada fare fiili: çekimi ve kullanımıA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır