İtalyancada zamirli fiiller
Verbi Pronominali
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada bazı fiiller, yanlarına gelen zamirlerle birlikte yeni bir anlam kazanır: fare “yapmak” iken farcela “başarmak”, andare “gitmek” iken andarsene “ayrılıp gitmek” demektir. Bu yapılardaki zamirleri tek tek çevirmek yerine fiili bir bütün olarak öğrenmek gerekir. Kişi ve zaman değişince hem fiil hem de bazı zamirler değişir: Me ne vado “Gidiyorum”, Ce l'ho fatta! “Başardım!” anlamına gelir.
Genel bakış
Verbi pronominali, yani zamirli fiiller, İtalyancada konuşmanın doğal akışını anlamak için önemlidir. Zamir (adın yerine kullanılan kısa sözcük), bu yapılarda her zaman belirli bir kişinin ya da nesnenin yerini tutmaz; bazen fiilin sözlük anlamının ayrılmaz bir parçasıdır. Örneğin Non prendertela! ifadesi, kelimeleri ayrı ayrı düşününce beklenebileceği gibi “Onu kendine alma!” değil, “Alınma!” demektir.
Bu konu C1 düzeyinde anlam incelikleriyle ele alınır; ancak buradaki kalıplarla çok daha önce, günlük konuşmalarda karşılaşırsınız. Bu yazının odağında beş yaygın fiil vardır: farcela, andarsene, cavarsela, prendersela ve sentirsela. Önce anlamlarını ve çekimlerini, ardından geçmiş zaman, emir ve daha ileri kullanımları göreceğiz.
Türkçede de “alınmak”, “idare etmek”, “altından kalkmak” gibi ifadeleri parçalarından çok bütün olarak anlarız. İtalyancada fark, bu anlamı taşıyan küçük sözcüklerin cümlede ayrıca yer almasıdır. Türkçede “başardım” tek sözcükle söylenirken, İtalyancada ce l'ho fatta yapısının bütün parçaları gerekir. Bu nedenle yalnızca fiilin kökünü değil, yanındaki zamirleri de öğrenmek önemlidir.
Yapı nasıl işler?
Beş fiil, beş ayrı anlam
Mastar (fiilin kişi ve zaman belirtmeyen sözlük biçimi), bu yapılarda zamirleri de içerir. Andarsene ve prendersela gibi biçimler, sözlükte aranacak tek bir birimdir.
| Fiil | Temel anlamı | Kullanım odağı |
|---|---|---|
| farcela | Başarmak, üstesinden gelmek | Bir güçlüğü aşmak veya gerekeni yetiştirmek |
| andarsene | Ayrılıp gitmek, çekip gitmek | Bulunulan yerden ayrılmak |
| cavarsela | İdare etmek, işin içinden çıkmak | Eldeki beceri ve olanaklarla durumu yürütmek |
| prendersela | Alınmak, gücenmek; birine kızmak | Bir söz veya olay karşısındaki duygusal tepki |
| sentirsela | Kendinde güç veya cesaret bulmak | Bir işi yapmaya kendini hazır hissetmek |
Farcela ile cavarsela yakın görünse de aynı şeyi öne çıkarmaz. Ce l'ho fatta “Başardım” diyerek sonucu vurgular. Me la sono cavata ise “Bir şekilde altından kalktım” diyerek durumu nasıl atlattığınızı anlatır. Her zaman büyük bir başarıdan söz etmez.
Sentirsela da yalnızca “istemek” değildir. Birini hastanede ziyaret etmek isteyebilir, ama o gün buna duygusal olarak hazır hissetmeyebilirsiniz: Vorrei andare, ma non me la sento — “Gitmek isterdim ama kendimi hazır hissetmiyorum.”
Hangi parça kişiye göre değişir?
Farcela içindeki ce la kişiye göre değişmez. Eylemi yapan kişi, faccio, fai, fa gibi fiil biçimlerinden anlaşılır. Öteki dört fiilde ise si kökenli parça kişiye göre değişir. İkinci bir zamirin önünde mi, ti, si, ci, vi, si biçimleri sırasıyla me, te, se, ce, ve, se olur.
| Kişi | Andarsene ile zamir grubu | Cavarsela, prendersela, sentirsela ile zamir grubu |
|---|---|---|
| Ben | me ne | me la |
| Sen | te ne | te la |
| O; resmî hitapta siz | se ne | se la |
| Biz | ce ne | ce la |
| Siz | ve ne | ve la |
| Onlar | se ne | se la |
Buradaki se, “eğer” anlamındaki se ile karıştırılmamalıdır. Bu tabloda yalnızca zamirin aldığı biçimdir. Ayrıca ce la grubunu görünce her zaman farcela düşünmeyin: Ce la caviamo “İdare ediyoruz” cümlesinde aynı sözcükler, cavarsela fiilinin “biz” biçimini oluşturur.
Altı kişiyle temel çekim
Aşağıdaki tablo, İtalyancanın presente zamanını gösterir; bu zaman bağlama göre Türkçedeki şimdiki veya geniş zamanla karşılanabilir. Özne (işi yapan kişi) zamirleri, kişi ayrımı açık görülsün diye yazılmıştır. Normal konuşmada çoğu zaman söylenmezler.
| Kişi | Farcela | Andarsene | Cavarsela | Prendersela | Sentirsela |
|---|---|---|---|---|---|
| io | ce la faccio | me ne vado | me la cavo | me la prendo | me la sento |
| tu | ce la fai | te ne vai | te la cavi | te la prendi | te la senti |
| lui / lei / Lei | ce la fa | se ne va | se la cava | se la prende | se la sente |
| noi | ce la facciamo | ce ne andiamo | ce la caviamo | ce la prendiamo | ce la sentiamo |
| voi | ce la fate | ve ne andate | ve la cavate | ve la prendete | ve la sentite |
| loro | ce la fanno | se ne vanno | se la cavano | se la prendono | se la sentono |
Örneğin Ve ne andate già? “Şimdiden gidiyor musunuz?”, Non ce la sentiamo ise “Kendimizi buna hazır hissetmiyoruz” demektir. Olumsuzluk sözcüğü non, bütün zamir grubunun önüne gelir. Soru yapmak için grubu ters çevirmeyin; Te la senti? “Kendini hazır hissediyor musun?” anlamına gelir.
Fiilden sonra hangi yapı gelir?
Bir başka işi belirtirken fiilin istediği bağlantıyı da öğrenin. Edat (sözcükler arasında ilişki kuran kısa sözcük), Türkçedeki bir eke her zaman bire bir karşılık gelmez.
| İtalyanca | Türkçe | Yapı |
|---|---|---|
| Ce la fai a finire oggi? | Bugün bitirebilir misin? | Farcela + a + mastar |
| Me la cavo con i computer. | Bilgisayar işlerinden anlarım; kendi işimi görebilirim. | Cavarsela + con + uğraş alanı |
| Se la prende con tutti. | Herkese kızıyor. | Prendersela + con + kişi |
| Non me la sento di guidare. | Araba kullanacak durumda hissetmiyorum. | Sentirsela + di + mastar |
| Me ne vado da qui. | Buradan gidiyorum. | Andarsene + da + ayrılınan yer |
Prendersela per qualcosa, bir şeye alınmayı; prendersela con qualcuno, birine kızmayı veya öfkesini ona yöneltmeyi anlatır. Se l'è presa per quella battuta “O şakaya alındı”, Se l'è presa con me ise “Bana kızdı / öfkesini benden çıkardı” demektir. İkinci cümlenin tam karşılığı, konuşmanın bağlamına bağlıdır.
Geçmiş zamanda yardımcı fiil ve uyum
Passato prossimo, tamamlanmış olayları anlatan yaygın bir geçmiş zamandır. Yardımcı fiil (zamanı kurmaya yardım eden avere veya essere) ile geçmiş zaman ortacından (örneğin fatto ya da andato biçiminden) oluşur. Bu beş fiil aynı yardımcı fiili kullanmaz.
| İtalyanca | Türkçe | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Ce l'ho fatta. | Başardım. | Avere kullanılır; fatta biçimi sabittir. |
| Me ne sono andato / andata. | Ayrılıp gittim. | Essere kullanılır; andato/andata konuşanın cinsiyetine bağlıdır. |
| Me la sono cavata. | Bir şekilde altından kalktım. | Essere kullanılır; cavata, la ile uyumludur. |
| Me la sono presa. | Alındım. | Essere kullanılır; presa, la ile uyumludur. |
| Non me la sono sentita. | Buna kendimi hazır hissetmedim. | Essere kullanılır; sentita, la ile uyumludur. |
İtalyancada dilbilgisel cinsiyet, sözcüklerin eril veya dişil kabul edilmesidir; Türkçede bunun karşılığı olan bir uyum sistemi yoktur. Andarsene ile ortaç özneye uyar: bir erkek Me ne sono andato, bir kadın Me ne sono andata der. Çoğulda da Ce ne siamo andati “Ayrıldık” biçimi erkeklerden veya karma bir gruptan, Ce ne siamo andate ise yalnız kadınlardan oluşan bir gruptan söz eder.
Buna karşılık Ce l'ho fatta, Me la sono cavata, Me la sono presa ve Me la sono sentita kalıplarındaki dişil -a sonu konuşanın cinsiyetine göre değişmez. Bu biçimler, kalıbın içindeki la ile uyumludur. Bir erkek de Ce l'ho fatta der. Çoğul kişi de bunu değiştirmez: Ce l'abbiamo fatta “Başardık”, Ce la siamo cavata “Bir şekilde idare ettik.”
Farcela ile la, sesli harfle başlayan yardımcı fiilin önünde kısalır: ce la → ce l'ho. Bu yazım, zamirin ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Zamirlerin cümledeki yeri
Kişiye göre çekilmiş sıradan fiil biçimlerinde zamirler fiilden önce gelir: Me ne vado “Gidiyorum.” Mastarda ise sona bitişir: Preferisco andarmene “Ayrılmayı tercih ediyorum.” Bu sırada mastarın sonundaki -e düşer: andare → andar-; ardından me ve ne eklenir.
Mastardaki kişi de önemlidir: prima di andarmene “ben ayrılmadan önce”, prima di andartene “sen ayrılmadan önce”, prima di andarsene “o ayrılmadan önce” demektir. Sözlükteki -sene parçasını her kişi için değişmeden kullanmayın.
Potere gibi başka bir fiille kurulan yapılarda iki yerleşim mümkündür: Non posso farcela ve Non ce la posso fare, “Bunu başaramam” demektir. Zamir grubunu bölmeyin; ya bütün olarak sona bağlayın ya da bütün olarak çekimli fiilin önüne alın.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde aynı kalıp bazen sonucu, bazen kişinin duygusunu veya bir yerden ayrılışını anlatıyor. Çevirileri tek tek sözcüklere değil, cümlenin o durumda ne söylediğine göre değerlendirin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ce l'ho fatta! Ho superato l'esame. | Başardım! Sınavı geçtim. | Güçlükten sonra elde edilen sonuç |
| Ce la fai a portare tutto da solo? | Hepsini tek başına taşıyabilir misin? | Fiziksel gücün yetip yetmemesi |
| Non ce la faccio più: ho bisogno di una pausa. | Artık dayanamıyorum; biraz mola vermem gerekiyor. | Gücün veya sabrın tükenmesi |
| È tardi, me ne vado. | Geç oldu, ben gidiyorum. | Bulunulan yerden ayrılma |
| Quando siamo arrivati, Giulia se n'era già andata. | Biz vardığımızda Giulia çoktan gitmişti. | Daha önce gerçekleşmiş ayrılış |
| Se la cava bene con l'italiano. | İtalyancayla arası iyi; kendini rahatça ifade edebiliyor. | Bir alandaki yeterlilik |
| Il colloquio era difficile, ma me la sono cavata. | Görüşme zordu ama bir şekilde altından kalktım. | Zorlu bir durumu atlatma |
| Non prendertela! Non volevo offenderti. | Alınma! Seni kırmak istemedim. | Karşıdakini yatıştırma |
| Se l'è presa per una battuta. | Bir şakaya alındı. | Tepkiye yol açan şey |
| Non prendertela con me: non ho deciso io. | Bana kızma; kararı ben vermedim. | Öfkenin yöneldiği kişi |
| Te la senti di parlare con il direttore? | Müdürle konuşacak cesareti kendinde buluyor musun? | Hazır oluşu yoklama |
| Dopo l'operazione non me la sentivo di viaggiare. | Ameliyattan sonra kendimi yolculuk yapacak durumda hissetmiyordum. | Geçmişte devam eden bir durum |
| Se te la senti, possiamo riprovare domani. | Kendini hazır hissedersen yarın yeniden deneyebiliriz. | Kararı karşıdakine bırakma |
Sık yapılan hatalar
1. Zamirlerden birini atlamak
- Yanlış: Ce faccio a finire oggi.
- Doğru: Ce la faccio a finire oggi. — “Bugün bitirebilirim.”
- Neden? Farcela kalıbında hem ce hem la gerekir. Bunlar, anlamı bağlamdan biliniyor diye atılabilen parçalar değildir.
2. İkinci zamirin önünde yanlış biçimi kullanmak
- Yanlış: Mi ne vado.
- Doğru: Me ne vado. — “Gidiyorum.”
- Neden? Ne veya la önünde mi yerine me gelir. Aynı nedenle “sen gidiyorsun” ifadesi Ti ne vai değil, Te ne vai olur.
3. Geçmiş zamanda her fiile aynı yardımcı fiili vermek
- Yanlış: Me ne ho andato.
- Doğru: Me ne sono andato. — Bir erkek konuşuyorsa “Ayrılıp gittim.”
- Neden? Andarsene, essere ister. Buna karşılık farcela, avere ile kurulur: Ce l'ho fatta — “Başardım.” Her kalıbı kendi geçmiş zaman biçimiyle öğrenin.
4. Konuşan erkek diye sabit dişil biçimi değiştirmek
- Yanlış: Ce l'ho fatto! — “Başardım!” anlamında.
- Doğru: Ce l'ho fatta!
- Neden? Buradaki uyum konuşan kişiyle değil, kalıptaki la ile ilgilidir. Aynı şekilde bir erkek “İdare ettim” derken Me la sono cavata kullanır.
5. Fiilden sonraki edatı karıştırmak
- Yanlış: Non me la sento a guidare.
- Doğru: Non me la sento di guidare. — “Kendimi araba kullanacak durumda hissetmiyorum.”
- Neden? Sentirsela di ama farcela a kullanılır. Türkçede ikisi de “yapabilecek durumda olmak” fikrine yaklaşsa bile İtalyanca bağlantıları farklıdır.
6. Deyimleşmiş anlamı kelimesi kelimesine yorumlamak
- Yanlış yorum: Me la prendo con Luca = “Onu Luca'yla birlikte alıyorum.”
- Doğru yorum: “Luca'ya kızıyorum / öfkemi Luca'dan çıkarıyorum.”
- Neden? Prendersela con bir bütün olarak anlam taşır. Zamirleri ayrı ayrı Türkçeye çevirmek, cümlenin asıl anlamını kaçırmanıza yol açar.
Kullanım notları
Bu beş fiil günlük standart İtalyancada yaygındır; yalnızca belli bir bölgeye ait kullanımlar değildir. Bununla birlikte, yakınlık ve duygu taşıdıkları için her bağlama aynı ölçüde uymazlar. Resmî bir raporda riuscire “başarmak”, lasciare il luogo “bulunulan yerden ayrılmak” gibi daha açık ifadeler tercih edilebilir. Bu, zamirli fiillerin yanlış veya özensiz olduğu anlamına gelmez.
Andare ile andarsene arasında her zaman öfke farkı yoktur. Vado a casa “Eve gidiyorum” ifadesi hedefi öne çıkarır; Me ne vado “Ben gidiyorum / ayrılıyorum” ifadesi ise bulunduğunuz yerden ayrılmayı öne çıkarır. Ses tonu ve durum sertse “Çekip gidiyorum” anlamı doğabilir, ama bunu her cümleye yüklemeyin.
Non prendertela “Alınma” yakınlar arasında yatıştırıcı olabilir; birinin haklı üzüntüsünü küçümsüyormuş gibi de duyulabilir. Sadece fiilin anlamını değil, konuşmanın duygusal havasını da düşünmek gerekir. Benzer biçimde Te la senti? “Kendini hazır hissediyor musun?” sorusu, birine baskı yapmadan sınırlarını sormanın doğal bir yoludur.
Me la cavo çoğu zaman ölçülü bir öz değerlendirmedir: “İdare ederim, kendi işimi görürüm.” Bu cümleyi doğrudan “Çok iyiyim” diye anlamayın. Ancak bene “iyi” veya benissimo “çok iyi” eklenirse yeterlilik daha güçlü vurgulanır.
İleri kullanım ve anlam incelikleri
Emirlerde zamirler
Emir kipi (birine bir şey yapmasını veya yapmamasını söyleyen biçim) özellikle andarsene ve prendersela ile sık duyulur. Olumlu, samimi emirlerde zamirler sona eklenir. Bazı kısa emir biçimlerinde ünsüz de çiftleşir; Vattene! “Git buradan!” buna örnektir.
| İtalyanca | Türkçe | Hitap ve ton |
|---|---|---|
| Vattene! | Git buradan! | Tek kişiye samimi hitap; sert olabilir. |
| Andiamocene. | Hadi gidelim. | Konuşan da gruba dahildir. |
| Andatevene! | Gidin buradan! | Birden çok kişiye hitap |
| Se ne vada, per favore. | Lütfen buradan ayrılın. | Resmî siz hitabı |
| Non prendertela. | Alınma. | Tek kişiye samimi hitap |
| Non te la prendere. | Alınma. | Aynı olumsuz emrin diğer yerleşimi |
| Non andartene. | Gitme. | Zamirler mastara bitişik |
| Non te ne andare. | Gitme. | Zamirler fiilden önce |
Burada resmî hitap biçimi, kullanılan sözcükleri kendiliğinden yumuşatmaz: Se ne vada bağlama göre sert bir uzaklaştırma olabilir. Ayrıca Vattene biçimindeki çift ünsüzü bütün fiillere uygulamayın; örneğin prenditela biçiminde böyle bir çiftleşme yoktur.
Diğer zamanlarda aynı yapı korunur
Yeni bir zamanda zamirleri baştan kurmak gerekmez; fiilin zaman biçimi değişir. Ce la farò “Başaracağım”, Me ne andrei “Ayrılıp giderdim”, Me la cavavo “İdare ediyordum” demektir. İlk örnek gelecek zamanı, ikincisi koşul kipini (bir olasılığı veya koşula bağlı durumu anlatan biçimi), üçüncüsü geçmişte süren durumu gösterir.
Dilek-olasılık kipi olarak öğrenilen congiuntivo, beklenti, kuşku veya değerlendirme içeren bazı yapılarda kullanılır. Zamirli fiiller de bu kurala uyar: Spero che tu ce la faccia — “Umarım başarırsın.” Burada yeni olan faccia çekimidir; ce la değişmez.
Geçmişte başka bir olaydan daha önce olanı anlatırken de düzen sürer: Se n'era già andata “O çoktan gitmişti.” Buradaki n', sesli harfin önünde kısalan ne biçimidir; başka bir zamir değildir. Andata sonu, söz edilen kişinin kadın olduğunu gösterir.
Aynı sözcük dizisi her zaman aynı kalıp değildir
La bazen gerçekten daha önce sözü edilen bir nesnenin yerine geçebilir. La valigia? Me la prendo io — “Valiz mi? Onu ben alırım.” Burada alınmaktan veya gücenmekten söz edilmez; la, dişil bir sözcük olan valigia “valiz” yerine kullanılmıştır. Me la prendo per quella critica — “O eleştiriye alınıyorum” cümlesinde ise deyimleşmiş anlam vardır.
Bu yüzden yalnızca zamir grubuna bakarak karar vermeyin. Fiilden sonra gelen sözler ve konuşmanın konusu belirleyicidir. Türkçede “almak” fiilinin farklı bağlamlarda farklı anlamlara gelmesi gibi, İtalyancada da aynı yüzey biçimi birden fazla biçimde yorumlanabilir.
Temel anlamın çevresinde gelişen kullanımlar
Prendersela comoda, “acele etmemek, ağırdan almak” demektir: Prenditela comoda, abbiamo tempo — “Acele etme, vaktimiz var.” Bunu “rahatça alınmak” gibi çözümlemeyin; ayrı bir kalıp olarak öğrenin.
Cavarsela zor bir olaydan sınırlı zararla çıkmayı da anlatabilir: Se l'è cavata con una multa — “Bir para cezasıyla kurtuldu.” Buradaki con, yalnızca beceri alanını değil, olayın hangi sonuçla kapandığını gösterir.
Son olarak Non ce la faccio più ile Non me la sento arasındaki fark günlük ilişkilerde önemlidir. İlki “Artık gücüm/sabrım kalmadı” diyerek bir sınıra ulaşıldığını belirtir. İkincisi “Kendimi hazır hissetmiyorum” diyerek belirli bir işi üstlenmeye uygun ruh hâlinde veya durumda olmadığınızı anlatır. Birbirlerine yaklaşabilirler ama her durumda birbirlerinin yerine geçmezler.
Çalışma önerileri
- Fiili üç parçalı bir kayıtla öğrenin. Her fiil için mastarı, “ben” biçimini ve geçmiş zamanı birlikte yazın: farcela — ce la faccio — ce l'ho fatta; anlamı “başarmak”. Aynısını diğer dört fiil için yapın. Böylece hem zamir grubunu hem yardımcı fiili birlikte hatırlarsınız.
- Kişiyi değiştirerek kısa konuşmalar kurun. Önce “Ben gidiyorum”, ardından “Biz gidiyoruz”, “Gitme”, “Dün gittik” deyin. İtalyanca karşılıklarını üretirken özellikle me ne, ce ne ve geçmişteki uyumu kontrol edin. Her biçimin yanına Türkçe anlamını yazın; sadece çekim ezberlemeyin.
- Benzer durumları farklı fiillerle anlatın. Zor bir görüşme düşünün: öncesinde Non me la sento “Kendimi hazır hissetmiyorum”, sonrasında Me la sono cavata “Bir şekilde altından kalktım”, olumlu sonuç açıklanınca Ce l'ho fatta “Başardım” diyebilirsiniz. Bu sıra, anlam farklarını tek bir Türkçe karşılıkla ezberlemekten daha iyi gösterir.
İlgili konular
- Ön bilgi: Ci ve ne — Bu küçük sözcüklerin tek başlarına ne yaptığını öğrenmek, zamirli fiillerde nasıl kalıplaştıklarını anlamayı kolaylaştırır. Ancak burada her kullanımı “orada” veya “ondan” diye çevirmeye çalışmayın; fiilin bütün anlamını esas alın.