İtalyancada Alıntılama ve Anlatım
Citazione e Discorso
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada başkasının sesini aktarmak, yalnızca sözleri tırnağa almak ya da “dedi ki” yapısına dönüştürmek değildir. Serbest dolaylı anlatım, anlatıcının cümlesinde karakterin düşüncelerini ve duygularını duyurur; tarihî şimdiki zaman, geçmişteki olayları gözümüzün önünde oluyormuş gibi anlatır. Bir sözcüğü tırnak içinde kullanmak ise bazen o sözcükten söz etmeye, bazen de başkasının ifadesine mesafe koymaya yarar.
Genel bakış
Bir romanda “Yarın ne yapacaktı şimdi?” cümlesini okuduğunuzda soruyu anlatıcının mı, karakterin mi sorduğunu düşünürsünüz. Cümle üçüncü kişiyle kurulmuş olsa bile kaygı karaktere ait olabilir. İtalyancada discorso indiretto libero denen serbest dolaylı anlatım tam da bu iki sesi bir araya getirir. Bunu tanımak, olayları kimin anlattığını ve değerlendirmelerin kime ait olduğunu ayırt etmenizi sağlar.
C2 düzeyindeki bu konu, B2 düzeyinde öğrenilen dolaylı anlatımın üzerine kurulur. Ancak amaç yalnızca fiil zamanlarını dönüştürmek değildir: edebiyatta, haberlerde, eleştirilerde ve günlük hikâyelerde bakış açısını yönetmek önem kazanır. Aynı olay, doğrudan alıntılandığında başka; anlatıcı tarafından özetlendiğinde başka; karakterin sesi anlatıya karıştığında başka bir etki yaratır.
Türkçe okurken bu etkilerin çoğunu sezgisel olarak tanırsınız. “Bir de ona hesap mı verecekti!” cümlesinde kimin öfkelendiğini bağlamdan anlarsınız. İtalyanca metinlerde de yalnızca zamana değil; sorulara, ünlemlere, “burada” ve “yarın” gibi sözcüklere, anlatılan kişinin konuşma biçimine bakmak gerekir.
Nasıl işler?
1. Aynı düşünceyi üç farklı biçimde aktarmak
Doğrudan anlatım, kişinin sözünü veya düşüncesini kendi söyleyiş biçimiyle sunar. Dolaylı anlatım, bunu anlatıcının cümlesine bağlar. Burada che, aktarılan içeriği ana cümleye bağlayan “-dığını” benzeri bir görev üstlenir. Serbest dolaylı anlatımda ise genellikle bu açık bağlantı ve aktarma fiili bulunmaz.
| Anlatım biçimi | İtalyanca | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Doğrudan düşünce | Giulia pensò: «Domani partirò. Qui non posso più restare». | Giulia düşündü: “Yarın gideceğim. Burada artık kalamam.” |
| Dolaylı düşünce | Giulia pensò che sarebbe partita il giorno dopo e che lì non poteva più restare. | Giulia ertesi gün gideceğini ve orada artık kalamayacağını düşündü. |
| Serbest dolaylı anlatım | Giulia guardò la stanza. Domani sarebbe partita. Qui non poteva più restare. | Giulia odaya baktı. Yarın gidecekti. Burada artık kalamazdı. |
Son örnekte ilk cümle sahneyi kurar; ardından Giulia'nın düşüncesine yaklaşırız. Sarebbe partita “gidecekti” anlamını verirken domani ve qui, karakterin yaşadığı anı ve bulunduğu yeri korur. Bu birleşim, anlatıcı ile karakterin bakış açılarının iç içe geçmesini sağlar.
Bu, her cümlede uygulanacak zorunlu bir kalıp değildir. Anlatıcı il giorno dopo (“ertesi gün”) veya lì (“orada”) diyerek daha uzakta da durabilir. Önemli olan tek bir sözcük değil, metindeki işaretlerin birlikte yarattığı etkidir.
2. Serbest dolaylı anlatımı tanıtan işaretler
Bu anlatımda çoğu zaman üçüncü kişi ve geçmiş zamanlı anlatı sürer. Buna karşılık sorular, ünlemler ve değerlendirmeler karakterin zihnine aittir:
Paolo aprì la bolletta. Trecento euro! Come avrebbe fatto a pagare? — “Paolo faturayı açtı. Üç yüz avro! Nasıl ödeyecekti?”
Trecento euro! tepkisini ve soruyu olayların dışındaki tarafsız bir anlatıcıdan çok Paolo'nun içinden duyarız. Avrebbe fatto, geçmişteki o andan ileriye bakar. Bu biçim, geçmiş koşul kipi diye adlandırılan yapıdır; burada bir koşul bildirmekten çok “o anda henüz gerçekleşmemiş olanı” gösterir.
Şu işaretleri birlikte arayın:
- Önce kimin düşüncesine yaklaşıldığını belirleyen bir sahne bulunması.
- Pensò che (“diye düşündü”) gibi açık bir aktarma çerçevesinin olmaması.
- Kişiye özgü sözcüklerin, soruların ve duygusal tepkilerin anlatıya sızması.
- Ora (“şimdi”), qui (“burada”), domani (“yarın”) gibi ifadelerin karakterin bulunduğu noktadan anlaşılması.
Bunların hiçbiri tek başına kesin kanıt değildir. Örneğin her soru serbest dolaylı anlatım sayılmaz; anlatıcı okura da soru sorabilir.
3. “Pensò” varsa ne değişir?
Era stanco. Doveva riposare, pensò. — “Yorgundu. Dinlenmesi gerekiyordu, diye düşündü.”
Bu örnek, düşüncenin anlatıya nasıl karışabildiğini gösterir; ancak sondaki pensò düşüncenin sahibini açıkça işaretler. Bu nedenle bunu serbest dolaylı anlatımın en tartışmasız örneği saymak yerine, anlatıya yerleştirilmiş ve sahibi belirtilmiş bir düşünce olarak okumak daha güvenlidir. Terimlerin sınırı kullanılan edebiyat incelemesine göre değişebilir.
Daha belirgin bir karşılaştırma şöyledir:
- Pensò che doveva riposare. — “Dinlenmesi gerektiğini düşündü.” Açıkça dolaylı aktarım vardır.
- Era stanco. Doveva riposare. Ma chi avrebbe finito il lavoro? — “Yorgundu. Dinlenmesi gerekiyordu. Ama işi kim bitirecekti?” Son soru karakterin kaygısını duyurarak serbest dolaylı okumayı güçlendirir.
Yalnızca “dinlenmesi gerekiyordu” bilgisi ise anlatıcının açıklaması da olabilir. Kesin karar için çevresindeki cümleleri okuyun.
4. Tarihî şimdiki zaman
Tarihî şimdiki zaman, geçmişte yaşanmış bir olayı İtalyancanın presente biçimiyle, yani normalde şimdiki veya genel zamanı bildiren çekimle anlatmaktır:
Nel 1861 nasce il Regno d'Italia. — “1861'de İtalya Krallığı kurulur.”
Olayın geçmişte olduğunu tarih gösterir. Fiilin şimdiki zaman biçiminde olması tarihi değiştirmez; anlatımın sunuluşunu değiştirir. Türkçede de tarih anlatırken “Fatih İstanbul'u fetheder” veya gündelik bir hikâyede “Dün kapıyı açıyorum, karşımda kim var?” denebilir.
İtalyancada iki kullanım özellikle yaygındır:
- Tarih, biyografi ve özetlerde olayları canlı ve sıralı sunmak.
- Konuşmada geçmiş bir sahneyi yeniden canlandırmak.
Ieri entro in ufficio e trovo tutti in silenzio. — “Dün ofise giriyorum, bir bakıyorum herkes sessiz.” Buradaki ieri “dün” demektir; dolayısıyla fiillerin biçimi şimdiki olsa da sahne geçmiştedir.
Bir kez bu anlatım yolunu seçince olayların sırasını açık tutun. Her fiili mekanik olarak şimdiki zamana çevirmek gerekmez. Önceden gerçekleşmiş bir olay için başka bir zaman kullanılabilir: Entro e capisco che qualcuno ha già aperto la finestra. — “İçeri giriyorum ve birinin pencereyi çoktan açmış olduğunu anlıyorum.” Pencerenin açılması, anlatılan girişten öncedir.
5. Sözcüğü kullanmak ve sözcükten söz etmek
Üstdilsel kullanım, dili bir şeyi anlatmak için kullanmak yerine dilin kendisi hakkında konuşmaktır. Örneğin bir sözcüğün yazılışını, anlamını ya da cümledeki görevini ele alırsınız.
«Domani» è un avverbio. — “‘Domani’ bir zarftır.” Zarf, burada eylemin zamanını bildiren sözcük türüdür. Cümle yarın gerçekleşecek bir olaydan değil, domani sözcüğünden söz eder.
Bunu şu kullanımdan ayırın:
Domani torno. — “Yarın dönüyorum.” Burada sözcük doğrudan zaman bildirir.
Tırnak her zaman bu görevi taşımaz. Il cosiddetto «miracolo economico» — “ekonomik mucize diye adlandırılan dönem” ifadesinde bir adlandırma aktarılır. Bağlama göre bu, yerleşmiş bir terimi belirtir ya da yazarın terime mesafeli durduğunu gösterir. Cosiddetto “denilen, diye adlandırılan” demektir; tek başına mutlaka küçümseme anlamı taşımaz.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde yalnızca ne söylendiğine değil, sözün veya değerlendirmenin kime ait olduğuna da bakın. Türkçe karşılıklar, mümkün olduğunda anlatım etkisini de korur.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Lucia chiuse la porta. Finalmente sola! Nessuno le avrebbe fatto altre domande. | Lucia kapıyı kapattı. Sonunda yalnızdı! Artık kimse ona başka soru sormayacaktı. | Üçüncü kişili anlatıya Lucia'nın rahatlaması karışır. |
| Marco guardò l'orologio. Possibile che il treno fosse già partito? | Marco saate baktı. Tren çoktan kalkmış olabilir miydi? | Soru, karakterin şaşkınlığını duyurur. |
| Aveva promesso di aspettarla. E ora se ne andava così? | Onu bekleyeceğine söz vermişti. Şimdi böyle çekip gidiyor muydu? | Uygun bağlamda soru, bekleyen kişinin sitemidir. |
| Era stanco. Doveva riposare, pensò. | Yorgundu. Dinlenmesi gerekiyordu, diye düşündü. | Sondaki fiil düşüncenin sahibini açıklar. |
| Nel 1946 gli italiani scelgono la repubblica. | 1946'da İtalyanlar cumhuriyeti seçer. | Tarih, şimdiki zaman biçimini geçmişe yerleştirir. |
| Ieri arrivo alla fermata e vedo l'autobus che parte. | Dün durağa geliyorum, bir bakıyorum otobüs kalkıyor. | Günlük konuşmada sahneyi canlandırır. |
| Arriva Dante e dice: «Nel mezzo del cammin…» | Dante çıkagelir ve “Hayat yolunun ortasında…” der. | Canlandırılmış sahnede şimdiki zaman ile doğrudan alıntı birleşir. |
| Nel titolo, «crisi» compare due volte. | Başlıkta “crisi” sözcüğü iki kez geçiyor. | Kriz olayından değil, “kriz” anlamındaki sözcükten söz edilir. |
| Che cosa intendi per «normale»? | “Normal” derken neyi kastediyorsun? | Karşıdakinin seçtiği sözcük açıklattırılır. |
| Il cosiddetto «miracolo economico» trasformò molte città. | “Ekonomik mucize” diye adlandırılan dönem birçok şehri dönüştürdü. | Yerleşik adlandırma aktarılır; alay zorunlu değildir. |
| Il suo «piccolo ritardo» ci è costato due ore. | Onun “ufak gecikmesi” bize iki saate mal oldu. | Tırnak, kişinin kullandığı hafifletici ifadeye mesafe koyar. |
| Come si suol dire, «chi dorme non piglia pesci». | Hani derler ya, “Uyuyan balık tutamaz.” | Atasözü aktarılır; kastedilen, fırsatı değerlendirmek için harekete geçmektir. |
Dante örneğindeki cammin, güncel dildeki cammino (“yol, yolculuk”) sözcüğünün şiirde kullanılan kısalmış biçimidir. Alıntının parçası olduğu için korunur; günlük yazıda bunu genel bir kısaltma kuralı gibi uygulamayın. Atasözündeki piglia ise burada “tutar, yakalar” anlamındadır; bütün ifadeyi kalıp olarak öğrenmek daha yararlıdır.
Sık yapılan hatalar
1. Kişiyi değiştirip fiili olduğu gibi bırakmak
- Yanlış: Anna pensò che io partirò il giorno dopo. — Kastedilen “Anna ertesi gün kendisinin gideceğini düşündü” ise kişi ve zaman birbirine uymaz.
- Doğru: Anna pensò che sarebbe partita il giorno dopo. — “Anna ertesi gün gideceğini düşündü.”
- Neden: Dolaylı anlatımda sözün sahibi ve zamanın başlangıç noktası birlikte izlenir. Yanlış gösterilen cümle, başka bir bağlamda anlatıcının gelecekteki yolculuğunu bildirebilir; fakat belirtilen anlamı vermez.
Serbest dolaylı biçim için Anna fissò la valigia. Domani sarebbe partita. — “Anna bavula baktı. Yarın gidecekti.” denebilir. Burada açık aktarma çerçevesi kalkar, fakat kişi ve zaman ilişkisi kaybolmaz.
2. Serbest dolaylı anlatımı birinci kişili iç konuşmayla karıştırmak
- Amaçlanan biçime uygun değil: Anna era sola. Perché nessuno mi chiama? — “Anna yalnızdı. Neden kimse beni aramıyor?”
- Serbest dolaylı anlatım için uygun: Anna era sola. Perché nessuno la chiamava? — “Anna yalnızdı. Neden kimse onu aramıyordu?”
- Neden: İlk örnekte mi (“beni”) ve chiama (“arıyor”) doğrudan iç konuşmaya geçildiğini düşündürür. Bu edebiyatta yapılabilir; ancak klasik serbest dolaylı yapıyla aynı şey değildir. İkinci örnekte anlatıcının kişi ve zaman çerçevesi sürerken soru Anna'ya aittir.
3. Tarihî şimdiki zamanda zamanı sebepsiz değiştirmek
- Düzeltilmesi gereken anlatım: Ieri entro in banca, ho parlato con l'impiegato e firmo il modulo. — “Dün bankaya giriyorum, görevliyle konuştum ve formu imzalıyorum.”
- Tutarlı seçenek: Ieri entro in banca, parlo con l'impiegato e firmo il modulo. — “Dün bankaya giriyorum, görevliyle konuşuyorum ve formu imzalıyorum.”
- Neden: Aynı olay dizisindeki zamansal sıçrama, bir işlevi yoksa dikkati dağıtır. Konuşmada böyle geçişler duyulabilir; bunların hepsi dilbilgisel olarak olanaksız değildir. Öğrenirken önce tutarlı bir anlatı kurmak daha güvenlidir.
4. Bütün tırnakları alay işareti sanmak
- Yanlış yorum: «Casa» ha quattro lettere. cümlesinde yazarın “ev” kavramıyla alay ettiğini düşünmek.
- Doğru yorum: “‘Casa’ dört harften oluşur.” Burada sözcüğün biçimi ele alınır.
- Neden: Tırnak; doğrudan alıntı, sözcükten söz etme, özel adlandırma veya mesafe bildirebilir. Hangi işlevin bulunduğuna cümlenin anlamı karar verir.
5. Türkçedeki dolaylı aktarımı “che” olmadan kurmak
- Yanlış: Disse sarebbe tornato.
- Doğru: Disse che sarebbe tornato. — “Döneceğini söyledi.”
- Neden: Türkçedeki “döneceğini” biçimi, aktarılan içeriği sözcüğün içinde bağlar. İtalyancada bu yapıda che gerekir. Onu silmek, cümleyi kendiliğinden serbest dolaylı anlatım yapmaz. Sarebbe tornato. Ma quando? — “Dönecekti. Ama ne zaman?” gibi bağımsız bir anlatı parçası ise uygun bağlamda farklı bir yapıdır.
Kullanım notları
Tür ve ortam önemlidir
Serbest dolaylı anlatım özellikle kurmaca metinlerde, yani roman ve öykülerde önemlidir. Anlatıcı karaktere yaklaşabilir, ondan uzaklaşabilir veya onun düşüncelerini hafifçe sorgulatabilir. Bir karakterin küçümseyici sözcüklerini görmek, bunların doğrudan yazarın görüşü olduğu anlamına gelmez.
Tarihî şimdiki zaman yalnızca edebî bir araç değildir. Biyografilerde, tarih anlatılarında, film özetlerinde ve gündelik hikâyelerde de görülür. Bununla birlikte, tarafsız bir olay tutanağında sırf daha etkileyici olsun diye zaman değiştirmek uygun olmayabilir. Türün beklediği açıklık, canlılıktan daha önemli olabilir.
Alıntılama biçimi ve sadakat
İtalyanca basılı metinlerde «…», “…” ve konuşma çizgileri gibi farklı düzenler görebilirsiniz. Tercih yayınevine ve metnin yazım düzenine bağlıdır; tek bir tırnak türünü bütün İtalyanca için zorunlu saymayın. Aynı metin içinde tutarlı olmak ve iç içe alıntıları ayırt etmek önemlidir.
Tırnak içine alınan söz, normalde aktarılan kişinin ifadesi olarak sunulur. Sözü kısaltıyorsanız, çıkarılan bölümün varlığını belirtmek için örneğin köşeli ayraç içinde üç nokta kullanılabilir: […]. Bu işaret, kaynakta mutlaka bir duraklama bulunduğu anlamına gelmez. Kısaltma, özgün sözün anlamını değiştirmemelidir.
Come si suol dire “hani derler ya, yaygın deyişle” anlamında kalıplaşmış bir giriştir. Bir atasözüne veya yerleşik söze başvurur; tek başına belirli bir kişinin kaynak gösterildiği anlamına gelmez. Daha gündelik come si dice ifadesi de bağlama göre “denildiği gibi” anlamına gelebilir.
Daha ileri kullanım
Anlatıcının sesiyle karakterin sesi her zaman ayrılmaz
Era stato proprio un genio a fidarsi di lui. — “Ona güvenmekle doğrusu pek akıllıca iş yapmıştı.”
Bu cümle tek başına okunduğunda övgü de olabilir, alay da. Öncesinde bir aldatılma sahnesi varsa un genio (“bir dâhi”) ifadesi ters anlam kazanabilir. Alay eden anlatıcı mı, kendine kızan karakter mi? Bazen metin özellikle kesin cevap vermez. Serbest dolaylı anlatımın gücü, iki sesin arasındaki bu belirsizlikten gelebilir.
Bu yüzden çözümleme yaparken “Bu ifade kesinlikle anlatıcıya aittir” demeden önce şu soruları sorun: Bu sözcüğü kim kullanırdı? Bu bilgiyi kim bilebilir? Sorudaki kaygıyı kim yaşıyor? Bir sonraki cümle bizi aynı kişinin zihninde tutuyor mu?
Her geçmiş zaman aynı işi yapmaz
Serbest dolaylı anlatımda yalnızca tek bir geçmiş zaman bulunmaz. Imperfetto, geçmişte süren durumları veya arka planı gösteren zaman olarak sık görülür: era stanco — “yorgundu”. Daha önce tamamlanmış bir eylem için trapassato prossimo, yani başka bir geçmiş andan daha önceyi anlatan birleşik zaman kullanılabilir: aveva perso le chiavi — “anahtarları kaybetmişti”. Geçmişten bakılan gelecek ise sarebbe tornato — “dönecekti” biçiminde verilebilir.
Era tardi. Aveva perso le chiavi. Come sarebbe entrato in casa? — “Geç olmuştu. Anahtarları kaybetmişti. Eve nasıl girecekti?”
Burada üç biçimin birlikte bulunması düzensizlik değildir: durum, önceden gerçekleşen olay ve henüz çözülememiş gelecek ayrı ayrı gösterilir. Serbestlik, zaman ilişkilerinin kaldırılması değil; aktarımın açık bir “diye düşündü” cümlesine bağlanmamasıdır.
Mesafeli alıntı ile sorumluluğu başkasına bırakmak
Secondo il direttore, il progetto è un «successo». — “Müdüre göre proje bir ‘başarı’.”
Secondo il direttore değerlendirmenin kaynağını bildirir; tırnak ise successo sözcüğünün başkasına ait olduğunu vurgulayabilir veya kuşku yaratabilir. Fakat tırnak tek başına neden kuşku duyulduğunu açıklamaz. Resmî yazıda gerçekten itiraz ediyorsanız gerekçeyi de belirtmek daha açıktır.
Benzer biçimde, cosiddetto sözcüğünü her yerde “sözde” diye çevirmek yanıltıcıdır. Türkçedeki “sözde” çoğu bağlamda güçlü bir olumsuz yargı taşır. İtalyancadaki ifade bazen yalnızca “bu adla bilinen” demektir. Çeviriyi terimin geçtiği metnin tutumuna göre seçin.
Çalışma önerileri
Aynı sahneyi üç kez yazın. Bir kişinin otobüsü kaçırdığını düşünün. Önce düşüncesini tırnak içinde aktarın, sonra pensò che ile dolaylı anlatın, ardından serbest dolaylı anlatımı deneyin. Her sürümde “ben/o”, “şimdi/o sırada” ve “yarın/ertesi gün” seçimlerini işaretleyin. Son sürümde yalnızca bağlantıyı silmekle yetinmeyin; karakterin sorusunu veya tepkisini de duyurun.
Kısa bir anlatının zaman haritasını çıkarın. Beş altı cümlelik bir İtalyanca hikâyede olayların sırasını Türkçe yazın. Sonra ana olay dizisini tarihî şimdiki zamana taşıyın. Daha önce yaşanmış olayları ve arka planı ayrı düşünün; bütün fiilleri aynı kalıba sokmayın. Sesli okuyarak zaman geçişlerinin anlaşılır olup olmadığını denetleyin.
Tırnakların görevini sınıflandırın. Bir haber, eleştiri veya öyküden beş tırnaklı ifade seçin. Her biri için “kişinin sözü”, “sözcükten söz etme”, “yerleşik adlandırma” veya “mesafe” notunu koyun. Birden fazla okuma mümkünse bunu da yazın. Amaç her örneğe zorla tek etiket vermek değil, yorumunuzu bağlamla gerekçelendirmektir.
İlgili konular
- Ön bilgi: Dolaylı anlatım — kişi, yer, zaman ve fiil biçimlerinin başkasının sözünü aktarırken nasıl değiştiğini öğrenmek, serbest dolaylı anlatımdaki seçimleri anlamayı kolaylaştırır.