A1

Câu mệnh lệnh trong tiếng Anh

Imperatives

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Tóm tắt nhanh

Câu mệnh lệnh tiếng Anh thường bắt đầu bằng động từ nguyên mẫu không có to, không cần nêu người thực hiện: Open the door. — Mở cửa ra. Muốn nói “đừng”, dùng Don't + động từ; muốn đề nghị cùng làm, dùng Let's + động từ. Thêm please có thể làm lời yêu cầu lịch sự hơn, nhưng giọng nói và hoàn cảnh vẫn rất quan trọng.

Tổng quan

Tên gọi “câu mệnh lệnh” dễ khiến người học nghĩ đến việc ra lệnh. Thực ra, mẫu câu này còn dùng để chỉ đường, hướng dẫn sử dụng, nhắc nhở, mời mọc và chúc ai đó điều tốt lành. Turn left. nghĩa là “Rẽ trái”; Have a nice day! nghĩa là “Chúc bạn một ngày tốt lành!”, chứ không phải một mệnh lệnh nghiêm khắc.

Đây là kiến thức nền tảng ở trình độ A1. Chỉ với một số động từ quen thuộc, bạn đã có thể hiểu lời hướng dẫn trong lớp học, công thức nấu ăn hoặc thông báo trên màn hình. Điểm cần nhớ là động từ (từ diễn tả hành động hoặc trạng thái) giữ dạng gốc, dù bạn đang nói với một người hay cả nhóm.

Người Việt có một lợi thế: tiếng Việt cũng thường bỏ người nghe trong những câu như “Ngồi xuống đi” hoặc “Đừng chạm vào”. Tuy nhiên, không nên tìm một từ tiếng Anh tương ứng cho từng tiếng “hãy”, “đi”, “nhé”, “ạ”. Tiếng Anh thể hiện sắc thái qua cách chọn mẫu câu, giọng nói và những từ như please. Một câu đúng cấu trúc vẫn có thể nghe quá thẳng nếu dùng không đúng hoàn cảnh.

Cấu tạo và cách dùng

1. Bắt đầu bằng động từ dạng gốc

Động từ nguyên mẫu không có to là dạng cơ bản như open — mở, sit — ngồi, go — đi. Trong câu mệnh lệnh khẳng định, đặt dạng này ở đầu câu rồi thêm phần cần thiết để nói rõ việc phải làm.

Mẫu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách hiểu
Stop. Dừng lại. Một động từ cũng có thể tạo thành câu.
Open the door. Mở cửa ra. Thêm vật cần tác động vào.
Sit down. Ngồi xuống. Giữ đủ cụm diễn tả hành động.
Be careful. Cẩn thận nhé. Dùng dạng gốc của động từ chỉ trạng thái.
Please wait here. Vui lòng đợi ở đây. Thêm từ thể hiện phép lịch sự.
Let's go. Chúng ta đi thôi. Rủ cả người nói cùng làm.

Không thêm to, không thêm đuôi -s, và không đổi động từ sang dạng -ing. So sánh You open the shop at nine. — “Bạn mở cửa hàng lúc chín giờ” với Open the shop at nine. — “Hãy mở cửa hàng lúc chín giờ”. Câu đầu mô tả một việc; câu sau yêu cầu thực hiện việc đó.

2. Thường không nêu chủ ngữ

Chủ ngữ (từ hoặc nhóm từ cho biết ai thực hiện hành động) thường không xuất hiện trong câu mệnh lệnh. Người nghe tự hiểu yêu cầu dành cho mình.

Close the window. — “Đóng cửa sổ lại” có thể dành cho một người hoặc nhiều người. Tiếng Anh không cần đổi dạng close theo số người nghe, cũng không có một dạng động từ riêng để nói với người lớn tuổi hay cấp trên.

Nếu cần gọi đúng người, hãy dùng tên: Mai, close the window, please. — “Mai, đóng cửa sổ giúp nhé.” Dấu phẩy ngăn tên người được gọi với lời yêu cầu. Cách này khác với việc tự động thêm you vào mọi câu; những trường hợp nhấn mạnh bằng you sẽ được giải thích ở phần mở rộng.

3. Phủ định bằng Don't

Để yêu cầu không làm việc gì, dùng Don't + động từ nguyên mẫu không có to. Don't là cách viết gọn của do not. Trong cấu trúc này, do giúp tạo câu phủ định, không mang nghĩa “làm” riêng biệt.

  • Don't touch that! — Đừng chạm vào cái đó!
  • Don't open the window. — Đừng mở cửa sổ.
  • Don't worry. — Đừng lo.
  • Do not enter. — Không được vào.

Don't rất thông dụng trong giao tiếp; do not thường gặp trong nội quy, cảnh báo hoặc khi muốn nói thật rõ. Không dùng doesn't, dù chỉ đang nói với một người.

Quy tắc này cũng áp dụng với be — động từ chỉ trạng thái, có thể mang nghĩa “là” hoặc đi với từ miêu tả:

  • Be quiet. — Giữ yên lặng.
  • Don't be late. — Đừng đến muộn.

Đây là điểm khác với câu kể: You aren't late. — “Bạn không đến muộn” mô tả tình trạng; Don't be late. yêu cầu người nghe đừng đến muộn. Không lấy aren't để tạo câu mệnh lệnh phủ định.

4. Dùng please để làm dịu lời yêu cầu

Please có thể đứng ở đầu hoặc cuối câu:

  • Please sit down. — Mời ngồi.
  • Sit down, please. — Mời ngồi.
  • Please don't smoke here. — Vui lòng không hút thuốc ở đây.

Khi please đứng cuối, văn viết thường đặt dấu phẩy trước nó. Khi đứng đầu một lời yêu cầu thông thường, thường không cần dấu phẩy ngay sau please.

Không nên hiểu please luôn là “làm ơn” theo nghĩa nài nỉ. Trong biển thông báo, nó có thể tương ứng với “vui lòng”; trong lời mời, nó có thể tương ứng với “mời”. Ngược lại, thêm please không tự động biến một câu nói khó chịu thành lịch sự: Be quiet, please! — “Làm ơn im lặng!” vẫn có thể nghe gay gắt nếu nhấn mạnh hoặc quát lên.

5. Dùng Let's để rủ cùng làm

Let's + động từ nguyên mẫu không có to thường đưa ra đề nghị có cả người nói và người nghe tham gia:

  • Let's go! — Đi thôi!
  • Let's take a break. — Chúng ta nghỉ một lát nhé.
  • Let's check the address. — Mình kiểm tra lại địa chỉ nhé.

Dạng phủ định thông dụng là Let's not + động từ:

  • Let's not argue. — Chúng ta đừng cãi nhau nữa.
  • Let's not be late. — Chúng ta đừng đến muộn nhé.

Let's là dạng viết gọn của let us, nhưng trong lời rủ rê hằng ngày, let's thường tự nhiên hơn. Đừng quên dấu nháy: lets không có dấu nháy là một dạng khác, không dùng thay let's trong lời đề nghị.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các bản dịch dưới đây ưu tiên cách nói tự nhiên trong tiếng Việt. Tùy quan hệ giữa hai người, “bạn”, “anh”, “chị”, “em” hoặc từ xưng hô khác có thể phù hợp hơn; tiếng Anh vẫn dùng cùng cấu trúc.

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Ngữ cảnh và sắc thái
Open the door. Mở cửa ra. Yêu cầu trực tiếp; mức độ nhẹ hay mạnh tùy giọng nói.
Don't touch that! Đừng chạm vào cái đó! Cảnh báo khi có nguy hiểm hoặc đồ dễ hỏng.
Please sit down. Mời ngồi. Tiếp khách hoặc mời ai đó ngồi xuống.
Let's go! Đi thôi! Rủ mọi người cùng lên đường.
Turn left at the next street. Rẽ trái ở phố tiếp theo. Chỉ đường.
Add the rice and stir gently. Cho gạo vào rồi đảo nhẹ. Hướng dẫn nấu ăn theo từng bước.
Don't forget your keys. Đừng quên chìa khóa nhé. Nhắc người quen trước khi ra ngoài.
Be careful with that knife. Cẩn thận với con dao đó nhé. Nhắc giữ an toàn.
Please send me the address. Vui lòng gửi cho tôi địa chỉ. Yêu cầu cung cấp thông tin.
Do not enter this room. Không được vào phòng này. Quy định hoặc cảnh báo rõ ràng.
Have a good trip! Chúc bạn có chuyến đi tốt đẹp! Lời chúc, không phải ra lệnh.
Help yourself to some tea. Cứ tự nhiên dùng trà nhé. Mời khách tự lấy trà.
Let's meet outside the station. Mình gặp nhau bên ngoài nhà ga nhé. Đề xuất điểm hẹn chung.
Let's not talk about work tonight. Tối nay mình đừng nói chuyện công việc nhé. Đề nghị cùng tránh một chủ đề.

Những lỗi thường gặp

1. Thêm to trước động từ

  • Sai: To open the door, please.
  • Đúng: Open the door, please. — Vui lòng mở cửa.
  • Vì sao: Lời yêu cầu trực tiếp dùng dạng nguyên mẫu không có to. Dạng có to có vai trò khác trong những cấu trúc khác.

2. Thêm đuôi -s vào động từ

  • Sai: Opens your book.
  • Đúng: Open your book. — Mở sách ra.
  • Vì sao: Câu mệnh lệnh không chia động từ theo người nghe. Nói với một học viên hay cả lớp đều dùng open.

3. Dịch “đừng” bằng not đứng một mình

  • Sai: Not touch that!
  • Đúng: Don't touch that! — Đừng chạm vào cái đó!
  • Vì sao: Câu mệnh lệnh phủ định đầy đủ thường cần don't hoặc do not, không chỉ có not. Riêng lời rủ cùng tránh làm việc gì dùng Let's not….

4. Dùng dạng chia của be trong lời nhắc

  • Sai: Are careful! / Don't are late.
  • Đúng: Be careful! — Cẩn thận! / Don't be late. — Đừng đến muộn.
  • Vì sao: Sau don't, cũng như ở đầu câu mệnh lệnh khẳng định, dùng dạng gốc be, không dùng am, is hay are.

5. Dùng hình thức lịch sự nhưng vẫn thêm chủ ngữ theo thói quen

  • Không phù hợp với lời mời trung tính: Please you sit down.
  • Tự nhiên: Please sit down. — Mời ngồi.
  • Vì sao: Không cần dịch đủ “anh/chị” sang you trong mẫu này. Những câu có you được nhấn mạnh có thể tồn tại, nhưng không phải cách tạo lời mời thông thường.

6. Thêm to sau Let's hoặc đặt sai từ phủ định

  • Sai: Let's to go. / Let's don't go.
  • Đúng: Let's go. — Đi thôi. / Let's not go. — Chúng ta đừng đi nhé.
  • Vì sao: Mẫu cần học là Let's + động từ và Let's not + động từ. Một số cách nói khác có thể xuất hiện theo vùng, nhưng chưa cần dùng khi mới học.

Lưu ý khi sử dụng

Khi nào câu ngắn là tự nhiên?

Trong công thức nấu ăn, hướng dẫn đường đi và chỉ dẫn thao tác, câu mệnh lệnh thường chỉ nhằm truyền đạt các bước rõ ràng. Click Save. — “Nhấp vào Lưu” là cách hướng dẫn bình thường, không nhất thiết bất lịch sự. Tương tự, trong tình huống khẩn cấp, Stop! — “Dừng lại!” phù hợp hơn một câu nhờ vả dài.

Nhưng khi nhờ người lạ làm điều gì vì lợi ích của mình, câu mệnh lệnh ngắn có thể nghe như ra lệnh. Bạn có thể dùng câu hỏi nhờ vả:

  • Please open the window. — Vui lòng mở cửa sổ.
  • Could you open the window, please? — Bạn có thể mở cửa sổ giúp tôi được không?

Câu thứ hai không phải câu mệnh lệnh về cấu tạo, dù cùng nhằm yêu cầu một hành động. Đây là lựa chọn hữu ích khi muốn giảm cảm giác áp đặt, nhất là trong công việc hoặc khi nói với người chưa quen.

Không có một từ tương ứng hoàn toàn với “nhé” hay “ạ”

Trong tiếng Việt, “Đóng cửa lại”, “Đóng cửa giúp chị nhé” và “Anh đóng cửa giúp em với ạ” thể hiện quan hệ rất rõ qua xưng hô và từ cuối câu. Tiếng Anh không gói những khác biệt ấy vào một đuôi động từ. Đừng cứ thấy “ạ” là thêm please, hoặc thấy “bạn” là thêm you; hãy chọn cả mẫu câu cho phù hợp.

Các lời mời và lời chúc như Come in. — “Mời vào” hay Enjoy your meal. — “Chúc ngon miệng” cần được học theo tình huống. Dịch máy móc thành “Hãy vào” hoặc “Hãy thưởng thức bữa ăn của bạn” có thể làm bạn hiểu sai sắc thái thân thiện của chúng.

Dấu chấm than không bắt buộc

Câu mệnh lệnh vẫn có thể kết thúc bằng dấu chấm: Please wait here. — “Vui lòng đợi ở đây.” Dấu chấm than chỉ tăng sắc thái mạnh, khẩn cấp hoặc hào hứng. Trong thư từ công việc, nhiều dấu chấm than có thể tạo cảm giác thúc ép; một lời yêu cầu rõ ràng với dấu chấm thường đủ.

Mở rộng sau phần cơ bản

Bạn chưa cần chủ động dùng tất cả những mẫu dưới đây ở trình độ A1. Chúng giúp giải thích vì sao đôi khi bạn gặp câu mệnh lệnh khác quy tắc đơn giản “không có chủ ngữ”.

1. Nêu rõ người nghe để phân công hoặc nhấn mạnh

Có thể thêm you, everybody hoặc một nhóm chỉ người trong một số hoàn cảnh:

  • You carry the bags, and I'll open the door. — Bạn xách túi, còn tôi sẽ mở cửa.
  • Everybody stand up. — Mọi người đứng dậy nào.
  • Don't you touch that! — Đừng có chạm vào cái đó!

Trong câu đầu, you làm rõ ai nhận phần việc nào. Câu cuối dùng you để nhấn mạnh và thường nghe mạnh, thậm chí đe dọa. Vì vậy, “thường bỏ chủ ngữ” là quy tắc nhập môn hữu ích, không phải lệnh cấm tuyệt đối việc nêu người nghe.

2. Dùng do để nhấn mạnh câu khẳng định

Do cũng có thể đứng trước động từ trong câu mệnh lệnh khẳng định để nhấn mạnh:

  • Do come in. — Mời vào đi mà.
  • Do be careful. — Nhớ phải cẩn thận đấy nhé.

Khác với don't, do ở đây không phủ định. Tùy giọng và hoàn cảnh, nó có thể làm lời mời thêm tha thiết hoặc lời nhắc thêm nghiêm túc; đôi khi nghe trang trọng. Người mới học vẫn có thể dùng mẫu không có do.

3. Phân biệt Let's với let mang nghĩa cho phép

Let's thường là lời đề nghị cùng làm, nhưng let + người + động từ còn có nghĩa cho phép người đó làm gì:

  • Let's leave now. — Chúng ta đi ngay thôi.
  • Let me explain. — Để tôi giải thích.
  • Let him finish. — Để anh ấy nói xong đã.
  • Don't let the cat out. — Đừng để con mèo ra ngoài.

Let us through, please. — “Vui lòng cho chúng tôi đi qua” là lời xin phép dành cho một người đang chặn đường; nó không phải lời rủ người ấy cùng đi. Vì vậy, không phải trường hợp nào có let us cũng hiểu giống lời đề nghị let's.

4. Thêm câu hỏi ngắn để gợi phản hồi

Một câu hỏi đuôi (câu hỏi ngắn gắn vào cuối lời nói) có thể đi sau yêu cầu hoặc lời đề nghị:

  • Pass me the salt, will you? — Đưa giúp tôi lọ muối nhé?
  • Let's take a break, shall we? — Mình nghỉ một lát nhé?

Will you? có thể là lời nhờ hoặc mang sắc thái sốt ruột tùy giọng nói; không phải cứ thêm vào là lịch sự hơn. Sau lời rủ let's, shall we? là mẫu phổ biến để hỏi xem người nghe có đồng ý không.

5. Ghép yêu cầu với kết quả hoặc lời cảnh báo

Câu mệnh lệnh có thể kết hợp với and — “và” hoặc or — “nếu không thì” để diễn tả quan hệ gần với điều kiện:

  • Press this button and the light will come on. — Bấm nút này thì đèn sẽ sáng.
  • Hurry up or we'll miss the bus. — Nhanh lên, nếu không chúng ta sẽ lỡ xe buýt.

Không nên chỉ dịch từng từ nối. Câu đầu giải thích kết quả khi thực hiện thao tác; câu sau cảnh báo điều có thể xảy ra nếu không làm.

6. Nhận biết cấu trúc dài hơn và biển báo rút gọn

Câu bị động (cách nói đặt người hoặc vật chịu tác động vào trọng tâm) cũng có thể xuất hiện trong lời khuyên như Don't be fooled by the price. — “Đừng để mức giá đó đánh lừa.” Sau be là fooled, dạng động từ diễn tả việc bị đánh lừa. Quy tắc động từ đầu cấu trúc ở dạng gốc vẫn giữ nguyên: Don't be….

Ngoài ra, biển No smoking. — “Cấm hút thuốc” có chức năng cấm đoán nhưng không có cấu tạo như Don't smoke. — “Đừng hút thuốc”. No + dạng -ing là một kiểu thông báo riêng, không phải lý do để viết những câu sai như Don't smoking. Hãy nhận diện cả cụm khi đọc biển báo.

Gợi ý luyện tập

  1. Viết hướng dẫn một việc quen thuộc. Chọn pha trà, mở cuộc họp trực tuyến hoặc chỉ đường đến nhà. Viết bốn bước với động từ đầu câu, chẳng hạn Open the app. — “Mở ứng dụng.” Sau đó thêm một điều cần tránh bằng Don't…. Kiểm tra xem có vô tình thêm to hoặc -s không.
  2. Đổi cùng một ý theo hoàn cảnh. Với việc đóng cửa, luyện Close the door. — “Đóng cửa lại”, Please close the door. — “Vui lòng đóng cửa” và Could you close the door, please? — “Bạn đóng cửa giúp tôi được không?”. Tự chọn ai đang nói với ai, rồi đọc với giọng phù hợp thay vì chỉ đổi từ.
  3. Luyện rủ cùng làm và cùng tránh. Viết ba kế hoạch bằng Let's… và hai điều không nên làm bằng Let's not…. Ví dụ: Let's eat at home. — “Mình ăn ở nhà nhé”; Let's not order too much. — “Mình đừng gọi nhiều quá nhé.” Khi kiểm tra, nhớ rằng lời đề nghị này thường bao gồm cả người nói.

Kiến thức liên quan

  • Nền tảng: Thì hiện tại đơn — giúp phân biệt câu mô tả thói quen với câu yêu cầu, đồng thời nhận ra sự khác nhau giữa động từ dạng gốc và dạng thêm đuôi theo chủ ngữ.

Điều kiện tiên quyết

Thì hiện tại đơn trong tiếng AnhA1

Thêm khái niệm A1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ