A1

Liên từ cơ bản trong tiếng Anh

Basic Conjunctions

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Ghi nhớ nhanh

And nối thêm ý, but nêu sự đối lập, or đưa ra lựa chọn, so dẫn đến kết quả, còn because giới thiệu lý do. Chẳng hạn, I'm tired, so I'm going to bed. nghĩa là «Tôi mệt nên tôi đi ngủ», còn I'm going to bed because I'm tired. nghĩa là «Tôi đi ngủ vì tôi mệt». Khác với cặp «vì… nên…» quen thuộc trong tiếng Việt, khi viết câu tiếng Anh thông thường, hãy chọn because hoặc so, không dùng cả hai để đánh dấu cùng một quan hệ nguyên nhân–kết quả.

Tổng quan

Liên từ là từ giúp nối các phần của lời nói hoặc câu. Thay vì nói hai câu rời rạc «Tôi thích trà. Tôi thích cà phê», ta có thể nói I like tea and coffee. — «Tôi thích trà và cà phê». Những từ nối ngắn này xuất hiện ngay từ trình độ A1, trong các tình huống như gọi món, hẹn gặp, giải thích lý do hay kể về một ngày của mình.

Năm từ trong bài không chỉ thay thế năm từ tiếng Việt. Khi chọn liên từ, ta cũng chọn cách người nghe hiểu mối quan hệ giữa các ý: thêm thông tin, đối lập, lựa chọn, nguyên nhân hay kết quả. Hai sự việc giống nhau có thể được trình bày theo những hướng khác nhau tùy điều người nói muốn nhấn mạnh.

Về ngữ pháp, and, but, or, so thuộc nhóm liên từ đẳng lập: chúng nối những phần ngang hàng về vai trò. Because là liên từ phụ thuộc: nó mở đầu phần giải thích lý do, thường cần đi cùng một ý chính. Người mới học chưa cần nhớ tên nhóm, nhưng cần phân biệt cách sắp xếp câu của chúng.

Cách dùng và cấu tạo

Chọn từ theo quan hệ giữa các ý

Liên từ Nghĩa thường gặp Dùng khi nào?
and và, rồi Thêm một đối tượng, đặc điểm hoặc hành động
but nhưng Ý sau đối lập với ý trước hoặc khác điều ta dự đoán
or hoặc, hay Nêu các lựa chọn
so nên, vì vậy Đưa ra kết quả hoặc quyết định từ điều vừa nói
because vì, bởi vì Giải thích nguyên nhân hoặc lý do

Không nên chọn từ chỉ dựa vào thứ tự hai câu. Hãy tự hỏi: «Ý thứ hai bổ sung điều gì cho ý thứ nhất?» Ví dụ, It's cheap and useful. — «Nó rẻ và hữu ích» — liệt kê hai ưu điểm. It's cheap but useful. — «Nó rẻ nhưng hữu ích» — gợi ý rằng sự hữu ích có phần trái với điều người nói dự đoán ở một món đồ rẻ.

Nối từ, cụm từ và mệnh đề

Một cụm từ là nhóm từ cùng đảm nhiệm một vai trò, chẳng hạn a cup of tea — «một tách trà». Một mệnh đề là phần câu có chủ ngữ (người hoặc vật được nói đến) và vị ngữ (phần nói người hoặc vật ấy làm gì, ra sao), thường có một động từ đã chia theo thì.

And, but, or có thể nối những phần cùng loại:

  • tea and coffee — trà và cà phê: nối hai danh từ, tức từ gọi tên sự vật.
  • small but comfortable — nhỏ nhưng thoải mái: nối hai tính từ, tức từ miêu tả đặc điểm.
  • at home or at work — ở nhà hoặc ở chỗ làm: nối hai cụm chỉ nơi chốn.
  • I cook, and my brother washes the dishes. — Tôi nấu ăn, còn em trai tôi rửa bát: nối hai mệnh đề.

Các phần được nối nên cân đối về cấu trúc. She likes reading and swimming. — «Cô ấy thích đọc sách và bơi lội» — dùng hai dạng -ing song song. Không ghép tùy tiện một dạng -ing với một dạng to + động từ chỉ vì cả hai đều dịch được thành một hành động trong tiếng Việt.

And: thêm ý hoặc kể hành động nối tiếp

And thường thêm một sự vật hoặc thông tin:

  • We need rice and eggs. — Chúng ta cần gạo và trứng.
  • The room is clean and quiet. — Căn phòng sạch sẽ và yên tĩnh.

Nếu hai hành động có cùng chủ ngữ, thường chỉ cần nêu chủ ngữ một lần: I get up and make breakfast. — «Tôi thức dậy rồi làm bữa sáng». Câu này gọn hơn nhưng vẫn có nghĩa tương tự I get up and I make breakfast. — «Tôi thức dậy và tôi làm bữa sáng».

Trong lời kể, and có thể được hiểu là «rồi», vì thứ tự câu gợi ra thứ tự sự việc. She opened the door and went outside. — «Cô ấy mở cửa rồi đi ra ngoài». Vì thế, đổi chỗ hai hành động có thể làm thay đổi điều được kể.

But: đặt hai ý tương phản cạnh nhau

But không nhất thiết nói hai điều hoàn toàn trái nghĩa. Nó thường nêu một điều khác với dự đoán:

  • The bag is small but heavy. — Chiếc túi nhỏ nhưng nặng.
  • I want to come, but I have to work. — Tôi muốn đến, nhưng tôi phải làm việc.

Trong câu đầu, «nhỏ» không phải từ trái nghĩa của «nặng»; điểm đối lập nằm ở mong đợi rằng một chiếc túi nhỏ sẽ nhẹ. Trong câu thứ hai, mong muốn và trở ngại được đặt cạnh nhau.

Or: đưa ra lựa chọn

Dùng or giữa các phương án:

  • Would you like tea or coffee? — Bạn muốn uống trà hay cà phê?
  • We can walk or take the bus. — Chúng ta có thể đi bộ hoặc đi xe buýt.

Trong câu hỏi lựa chọn thông thường, người nghe thường chọn một phương án. Tuy nhiên, bản thân or không phải lúc nào cũng loại trừ khả năng chọn cả hai; điều đó tùy tình huống. Nếu cần nói rõ, thêm or both — «hoặc cả hai».

Trong câu phủ định, or thường dùng để liệt kê những thứ đều bị phủ định: I don't drink tea or coffee. — «Tôi không uống trà cũng không uống cà phê». Cách này tự nhiên hơn việc đổi máy móc chữ «và» trong tiếng Việt thành and.

So và because: cùng quan hệ, khác hướng trình bày

Với so, nguyên nhân đứng trước, kết quả đứng sau. Với because, phần ngay sau từ nối là lý do.

Tiếng Anh Tiếng Việt Hướng trình bày
It's raining, so we're staying home. Trời đang mưa nên chúng tôi ở nhà. Nguyên nhân → kết quả
We're staying home because it's raining. Chúng tôi ở nhà vì trời đang mưa. Kết quả → lý do
Because it's raining, we're staying home. Vì trời đang mưa, chúng tôi ở nhà. Lý do đưa lên đầu câu

Because có thể đứng đầu hoặc giữa câu. Khi phần lý do đứng đầu, thường đặt dấu phẩy sau phần đó. Khi lý do đứng sau ý chính và gắn chặt với ý chính, thường không cần dấu phẩy trước because.

Sau because, thông thường có một mệnh đề đầy đủ: because I'm busy — «vì tôi bận». Trước một danh từ hoặc cụm danh từ, dùng because of: because of the rain — «vì cơn mưa». Đây là hai cấu trúc khác nhau, dù cùng có thể dịch là «vì».

Ví dụ trong tình huống thực tế

Các câu dưới đây thể hiện cả cách nối ngắn gọn lẫn cách nối hai ý đầy đủ. Dấu phẩy trong câu có but đầu tiên là một lựa chọn tạo nhịp; câu không có dấu phẩy cũng đúng.

Tiếng Anh Tiếng Việt Điểm cần chú ý
I like tea and coffee. Tôi thích trà và cà phê. Nối hai đồ uống
It's cold, but sunny. Trời lạnh nhưng có nắng. Đối lập hai đặc điểm thời tiết
I'm tired, so I'm going to bed. Tôi mệt nên tôi đi ngủ đây. Quyết định từ tình trạng hiện tại
I can't come because I'm busy. Tôi không đến được vì tôi bận. Giải thích lý do
Would you like rice or noodles? Bạn muốn ăn cơm hay mì? Hỏi lựa chọn
Lan works in a shop and studies English at night. Lan làm ở cửa hàng và học tiếng Anh vào buổi tối. Hai hành động chung chủ ngữ
The hotel is simple but clean. Khách sạn đơn giản nhưng sạch sẽ. Nêu điểm tích cực sau một hạn chế
We can meet on Saturday or Sunday. Chúng ta có thể gặp nhau vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật. Hai thời điểm có thể chọn
The bus was full, so we waited for the next one. Xe buýt đông kín nên chúng tôi chờ chuyến tiếp theo. Kết quả trong một chuyện đã xảy ra
Because the shop was closed, I went home. Vì cửa hàng đã đóng cửa, tôi về nhà. Đưa lý do lên đầu câu
I don't eat meat or fish. Tôi không ăn thịt cũng không ăn cá. Phủ định cả hai loại thức ăn
Please sit down and tell me what happened. Bạn ngồi xuống rồi kể tôi nghe chuyện gì đã xảy ra nhé. Hai lời đề nghị nối tiếp
Mai ordered soup, but I ordered rice. Mai gọi súp, còn tôi gọi cơm. Hai chủ ngữ khác nhau; không lược bỏ chủ ngữ thứ hai

Những lỗi thường gặp

1. Mang nguyên cặp «vì… nên…» sang tiếng Anh

  • Sai: Because I'm tired, so I'm going to bed.
  • Đúng: Because I'm tired, I'm going to bed. — Vì tôi mệt, tôi đi ngủ.
  • Cũng đúng: I'm tired, so I'm going to bed. — Tôi mệt nên tôi đi ngủ.

Trong câu chuẩn thông thường, một từ nối đã đủ đánh dấu quan hệ này. Quy tắc tương tự cũng giúp tránh lối dịch «mặc dù… nhưng…» với cả hai từ nối cùng lúc khi học các cấu trúc đối lập sau này.

2. Đổi nhầm lý do và kết quả

  • Không đúng với ý muốn nói: The shop is closed because I'll come back tomorrow.
  • Đúng: The shop is closed, so I'll come back tomorrow. — Cửa hàng đóng cửa rồi, nên ngày mai tôi sẽ quay lại.

Việc bạn quay lại ngày mai không phải lý do cửa hàng đóng cửa. Nếu muốn dùng because, hãy đổi trật tự: I'll come back tomorrow because the shop is closed. — «Ngày mai tôi sẽ quay lại vì cửa hàng đóng cửa rồi».

3. Thiếu chủ ngữ khi hai phần nói về hai người khác nhau

  • Sai: I like tea, but likes coffee.
  • Đúng: I like tea, but she likes coffee. — Tôi thích trà, còn cô ấy thích cà phê.

Tiếng Việt có thể lược phần đã rõ trong ngữ cảnh khá linh hoạt. Trong câu này, tiếng Anh cần she để chỉ rõ ai thích cà phê. Chỉ lược chủ ngữ ở phần sau khi cấu trúc và ý nghĩa cho phép, chẳng hạn hai hành động của cùng một người.

4. Dùng because trực tiếp trước một danh từ

  • Sai: We stayed home because the rain.
  • Đúng: We stayed home because of the rain. — Chúng tôi ở nhà vì trời mưa.
  • Cũng đúng: We stayed home because it was raining. — Chúng tôi ở nhà vì lúc đó trời đang mưa.

The rain chỉ gọi tên hiện tượng, chưa phải một mệnh đề. Có thể thêm of, hoặc viết đủ phần có chủ ngữ và động từ.

5. Viết một câu lý do chưa hoàn chỉnh

  • Chưa trọn ý khi đứng riêng trong đoạn văn: Because I was busy.
  • Đúng: I didn't call because I was busy. — Tôi không gọi vì tôi bận.

Câu trả lời ngắn với because rất tự nhiên trong hội thoại. Nhưng trong một đoạn văn thông thường, phần «vì tôi bận» cần gắn với ý mà nó giải thích.

6. Nối các dạng không song song

  • Nên tránh: I like reading and to swim.
  • Nên viết: I like reading and swimming. — Tôi thích đọc sách và bơi lội.

Hai hoạt động giữ cùng vai trò nên được diễn đạt bằng cùng một kiểu cấu trúc. Cách viết cân đối giúp câu rõ và dễ đọc hơn.

Lưu ý khi sử dụng

Dấu phẩy không chỉ phụ thuộc vào từ nối

Với hai thành phần ngắn, thường không có dấu phẩy: tea and coffee — «trà và cà phê»; small but clean — «nhỏ nhưng sạch». Không đặt dấu phẩy tự động mỗi khi thấy and, but hoặc or.

Khi nối hai mệnh đề độc lập, tức mỗi phần có thể tự đứng thành câu, dấu phẩy trước liên từ thường hữu ích và là lựa chọn thông dụng trong văn viết: I called her, but she didn't answer. — «Tôi gọi cho cô ấy, nhưng cô ấy không nghe máy». Với các câu rất ngắn và liên hệ chặt chẽ, người viết đôi khi bỏ dấu phẩy.

Trong danh sách từ ba mục trở lên, dấu phẩy trước and/or cuối cùng là vấn đề phong cách:

  • We bought rice, eggs and milk. — Chúng tôi mua gạo, trứng và sữa.
  • We bought rice, eggs, and milk. — Chúng tôi mua gạo, trứng và sữa.

Kiểu thứ nhất phổ biến trong nhiều văn bản Anh–Anh; kiểu thứ hai phổ biến trong nhiều văn bản Anh–Mỹ và cũng được một số quy chuẩn Anh–Anh sử dụng. Không nên hiểu thành quy tắc tuyệt đối rằng tiếng Anh–Anh cấm dấu phẩy trước and/or. Quan trọng hơn là câu rõ nghĩa và nhất quán với quy chuẩn đang theo.

Hội thoại và văn viết có thể khác nhau

Khi được hỏi Why are you leaving? — «Sao bạn về thế?», câu đáp Because I'm tired. — «Vì tôi mệt» — hoàn toàn tự nhiên. Ý chính đã được hiểu từ câu hỏi nên không cần nhắc lại.

Cũng không có lệnh cấm tuyệt đối việc mở đầu câu bằng And hoặc But. But I still need your help. — «Nhưng tôi vẫn cần bạn giúp» — có thể tiếp nối ý ở câu trước. Trong bài viết dành cho người mới học, hãy dùng có chủ đích thay vì bắt đầu mọi câu bằng từ nối.

Mở rộng: những sắc thái sẽ gặp về sau

Phần này không cần thuộc ngay ở A1. Trước hết, hãy dùng chắc năm quan hệ cơ bản; sau đó nhận diện thêm các cách dùng dưới đây khi đọc và nghe.

And không chỉ có nghĩa «và»

Trong lời hướng dẫn, and sau một câu mệnh lệnh (câu yêu cầu hoặc khuyên làm gì) có thể gợi kết quả có điều kiện: Take this bus and you'll get there before nine. — «Đi chuyến xe buýt này thì bạn sẽ đến đó trước chín giờ». Ở đây, dịch thành «thì» tự nhiên hơn «và».

Một số cặp từ có thứ tự quen dùng, chẳng hạn bread and butter — «bánh mì và bơ». Dù về mặt ngữ pháp có thể đảo nhiều danh sách, cách nói quen thuộc hoặc thứ tự hành động thường khiến một trật tự tự nhiên hơn trật tự còn lại.

Or có thể mang nghĩa «nếu không thì»

Hurry up, or we'll miss the train. — «Nhanh lên, không thì chúng ta sẽ lỡ tàu». Người nói không yêu cầu chọn giữa hai món đồ hay hai thời điểm; họ nêu hậu quả nếu lời đề nghị không được thực hiện. Đây vẫn là quan hệ lựa chọn, nhưng tiếng Việt thường diễn đạt bằng «không thì».

Phân biệt so với so that

So trong bài đưa ra kết quả: I was cold, so I closed the window. — «Tôi lạnh nên tôi đóng cửa sổ».

So that thường giới thiệu mục đích: I closed the window so that the baby could sleep. — «Tôi đóng cửa sổ để em bé có thể ngủ». Một bên cho biết điều xảy ra do nguyên nhân trước đó; bên kia cho biết điều người nói muốn đạt được. Trong hội thoại, that đôi khi được lược, nên cần dựa vào cả ngữ cảnh chứ không chỉ nhìn từ so.

Phủ định trước because có thể gây mơ hồ

I didn't leave because I was angry. có thể được hiểu là «Tôi đã không bỏ đi vì tôi giận», tức cơn giận khiến tôi ở lại; trong ngữ cảnh khác, người nói có thể muốn nói «Tôi có bỏ đi, nhưng không phải vì giận». Điểm chưa rõ là phần bị phủ định: hành động bỏ đi hay lý do tức giận.

Khi ý nghĩa quan trọng, hãy viết lại rõ hơn:

  • Because I was angry, I stayed. — Vì tôi giận, tôi ở lại.
  • I left, but not because I was angry. — Tôi đã bỏ đi, nhưng không phải vì tôi giận.

Dấu phẩy đôi khi giúp định hướng cách đọc, nhưng viết lại thường chắc chắn hơn việc trông chờ hoàn toàn vào dấu câu.

But khác với các từ nối giữa hai câu

But có thể nối trực tiếp hai mệnh đề trong một câu. However — «tuy nhiên» — thường là từ chuyển ý, không thay but ở mọi vị trí với cùng một dấu phẩy.

  • The room is small, but it's comfortable. — Căn phòng nhỏ nhưng thoải mái.
  • The room is small. However, it's comfortable. — Căn phòng nhỏ. Tuy nhiên, nó thoải mái.

Ở trình độ cao hơn còn có therefore — «do đó» — và nhiều cách tổ chức lập luận khác. Không cần thay các từ cơ bản bằng từ trang trọng hơn nếu câu ngắn, rõ và phù hợp tình huống.

Gợi ý luyện tập

  1. Viết lại cùng một quan hệ theo hai hướng. Chọn ba chuyện có thật, chẳng hạn trời mưa nên mang ô. Viết một câu dùng so, rồi đổi sang because. Kiểm tra xem phần sau because có thực sự là lý do không.
  2. Nối các câu ngắn theo ý muốn diễn đạt. Với hai thông tin «chiếc điện thoại rẻ» và «chiếc điện thoại dùng tốt», thử dùng and rồi but. Giải thích bằng tiếng Việt xem thái độ của người nói thay đổi ra sao, thay vì chỉ dịch từng từ.
  3. Tự kiểm tra một đoạn nhật ký năm câu. Mỗi câu dùng một liên từ khác nhau. Khoanh chủ ngữ ở hai vế, kiểm tra phần nào có thể lược, rồi xem lại dấu phẩy. Nếu viết because, đừng thêm so chỉ vì trong đầu đang nghĩ «vì… nên…».

Chủ điểm liên quan

  • Học tiếp khi đã vững cách nối câu: Từ ngữ liên kết và chuyển ý — chủ điểm C1 về cách tổ chức lời nói và đoạn văn, giúp phân biệt các liên từ cơ bản với những cách chuyển ý tinh tế hơn.

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm A1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ